Obh obh! Cha do sgrìobh mi bho chionn dà sheachdain. Tha mi air m'ais dhachaigh sa Bhreatainn Bhig agus bha mi air a bhith mar rionnag air iomrall, oot an aboot. Ach an-dràsta tha mi nam shuidhe le seoclaid teth is àm gu leòr. Tha mi nam beachd airtigil a sgrìobhadh le ùrnaigh na Nollag Disathairn no rud mar sin, ach an-diugh bu mhath leam seann-fhaclan mu dheidhinn càirdean is teaghlaich a thoirt thugaibh. 'S e àm a' chàirdeis is na dàimh a th' ann an Nollaig, agus tha e freagarrach a bhith eòlach air seann-fhaclan mar seo.
Hopala ! N'em boa ket skrivet abaoe div sizhun. Distroet oun da Vro-Leoun doun, hag edoun gwall ac'hubet. Sada ac'hanoun em c'hoazez gant ur chokolad tomm bremañ 'vat. Soñjal a ra din e skrivin ur pennad gant pedennoù Nedeleg Disadorn, hogen em eus c'hoant reiñ deoc'h lavarennoù diàr-benn keneiled ha tiegezh hiziv. Amzer seurt traoù eo Nedeleg, ha dereat eo anavezout seurt lavarennoù.
Voici deux semaines que je n'ai rien écrit. Je suis de retour en Bretagne et je fus un peu occupé. Mais désormais je suis assis tranquillig avec un chocolat chaud. Je pense écrire un article avec des prières et poèmes de Noël ce samedi, mais en attendant je voulais partager quelques proverbes sur l'amitié et la famille. Après tout, Noël est la bonne période pour parler de cela.
Och, it's been three wiks syne ah scrieved here. Ah'm back til Brittany an ah hiv been oot an aboot ae wee bit. Bit nu ah'm sittin wi ma het chocolate sae aathings are braw. Ah think ah'll scrieve ae wee piece wi Yul prayers an siclike this Seturday, bit juist nu ah'd like tae share some sawes aboot freends an faimly. Aat's fit Yul's aboot, aifter aa.
Am fear a thèid san droigheann dhomh, thèid mi san dris dha.
An hini a yelo d'an drein evidon, ez in d'an drez evitañ.
Celui qui ira dans les les ronces pour moi, j'irai dans les ronces pour lui.
The ane aat gangs in the thorns for me, ah'll gang in the thorns for hem.
Cuimhnich air na daoine às an dàinig thu.
Kaout koun eus an dud e teuez diouto.
Souviens-toi d'où tu viens. (lit. Souviens-toi des gens de qui tu viens.)
Mynd the folks frae faam ye came.
Bu mhath an sgàthan sùil caraid.
Ur melezour mat eo lagad ur c'hamalad.
L'oeil d'un ami est un bon miroir.
Ae freend's ee is ae guid leukin-gless.
Cha chall na gheabh caraid.
Ne goller ket ar pezh a dap ur c'hamalad.
Ce qu'obtient un ami n'est pas perdu.
Fit ae freend gets is nae lost.
Cha duine duine na aonar.
N'eo ket un den an den en-e-unan.
Une personne seule n'est pas une personne.
Ae body on his een is nae body.
Cha nigh na tha dh'uisge sa mhuir ar càirdeas.
Ne walc'ho ket an holl dour a zo er mor hor mignoniezh.
Toute l'eau de la mer ne pourra pas effacer notre amitié.
Aa the water in the sea canna wash awa wir freendship.
Agus cuimhnichibh ! Ha kounait ! Et souvenez-vous ! An mynd !
Nuair a bhios an deoch astigh, bidh an ciall a-mach.
Fan drink's in, wit's oot.
P'emañ an evaj e-barzh, emañ ar poell er-maez.
Lorsque la boisson est à l'intérieur, l'esprit est en dehors.
A bep seurt diàr-benn Bro-Skos, he sevenadurioù, yezhoù hag all. / Trealaich mu dheidhinn na hAlba, a cultaran, cànanan is msaa. / Un peu de tout sur l'Ecosse, ses cultures, langues et caetera. / Odd-an-end aboot Scotland, her cultures, leeds an siclike.
Lorg/Klask/Rechercher/Sairch
Affichage des articles dont le libellé est A' Ghàidhlig / Ar Gouezeleg / Le gaélique / The Gaelic. Afficher tous les articles
Affichage des articles dont le libellé est A' Ghàidhlig / Ar Gouezeleg / Le gaélique / The Gaelic. Afficher tous les articles
mercredi 21 décembre 2016
mercredi 7 décembre 2016
Gaol, gaol ann an gach àite!
Bruidhneamaid
mun ghaol an-diugh! Cha bhithear ag ionnsachadh rudan mar Ah hae ae
crush on ye sna clasaichean Gàidhlig, ach bidh iad cudromach! Seo
agaibh iad.
Kaozeomp
diàr-benn ar garantez ! Penaos lavarout emaomp piket gant ar
gelienenn e gouezeleg ? Ha penaos lavarout emañ hor c'halon àr unan
bennak ? Ha bezañ douget evit unan bennak ? Setu un
nebeut doareoù talvoudus.
Merzhout
a riot ur poent yezhadur dedennus a gaver e gouezeleg evel er yezhoù
keltiek all : dre-vras e vez urzh ar gerioù Verb-Rener-Renadenn.
Ouzhpenn da se, evel e brezhoneg, ez eus muioc'h eget un doare da
lavarout "bezañ". Bez ez eus ar verb substañtivel tha ("emañ") hag ar c'hopul 's e ("eo"). Evel e brezhoneg ez
implijer tha da lavarout ar pezh emeur oc'h ober (tha mi
a' bruidhinn = "emaon o kaozeal"), pelec'h emeur (tha mi anseo = "emaon
amañ") met ivez gant anvioù-gwan (tha mi sgìth = "skuizh on").
Implijout a reer 's e da lavarout piv omp ('S e fear a
th' annam = "ur gour on", bhb. "eo gour emañ ennon"), da liammañ daou
anv-kadarn ('S e tidsear a th 'ann an Seònag = "ur gelennerez eo
Janig", bhb. "eo kelennerez emañ e Janig") ha gant lavarennoù 'zo evel
ma welimp.
Parlons
d'amour ! Comment dire qu'on est allé en amour en gaélique ? Et
comment dire qu'on en pince pour quelqu'un ? Qu'on à un faible ?
Voici quelques expressions utiles pour parler de tout cela.
Vous
constaterez un point de grammaire intéressant en gaélique (et qui
est en fait dans toutes les langues celtiques) : dans l'ensemble,
l'ordre de la phrase est Verbe-Sujet-Objet. De plus, il y a deux
verbes "être", à savoir tha (le substantif, comme l'espagnol estar) et 's e (la copule, espagnol ser). En
gros, tha s’emploie pour parler de ce que l'on fait (tha
mi a' bruidhinn = "je suis en train d'apprendre", en français de
Bretagne "je suis à apprendre"), avec les adjectifs (tha
mi sgìth = "je suis fatigué") et avec un complément de lieu
(tha mi anseo = "je suis ici"). La copule 's e s'emploie pour dire qui on est ('S e fear a th' annam = "je suis un homme", lit. "est homme qui est en moi"), pour
connecté deux noms ('S e tidsear a th' ann an Seònag = "Jeannette est une enseignante", lit. "c'est une enseignante qui est
en Jeannette") et pour un certain nombre d'expressions et
phrases, notamment pour dire qu'on aime quelque chose.
Let
us talk aboot luve! Fit wye div ye say ye're in luve wi ae body? An
fit wye div ye say ye hiv ae crush on ae body? We'll see ae wee bit o
aat the-day.
Ae
wee grammar point juist nu. As ye'll see, Gaelic (sic as ilka ither
Celtic leid) his ae Verb-Subject-Object wird-order. Fit's mair, thare
are twa forms o the verb "tae be", ae substantive tha (like in Spanish estar, gin ye ken aat) an ae copula 's e (like the Spanish ser, gin ye ken it). Ye uise tha tae
spik aboot fit ye're daein (tha mi a' bruidhinn = "A'm a-spikkin"), wi
adjectives (tha mi sgìth = "A'm fauchelt") an wi places (tha mi anseo
= "A'm here"). The copula 's e is uised tae say faa or fit
we are ('S e fear a th' annam = "A'm ae man", lit. "is man aat's in-me"),
tae connect twa nouns ('S e tidsear a th' ann an Seònag = "Seonag is
ae teacher", lit. "is teacher aat's in Seonag") an we some sawes an
phrases, as ye'll see.
'S
toil leam thu. [stɔl ljɔm
u]
C'hoarzhin a rez ouzhin. (bhb. Eo pleg/doug ganen te)
Je
t'aime – pas tout-à-fait au sens amoureux, mais plutôt du genre
"je t'aime beaucoup, j'en pince pour toi, tu me plais". Marche aussi
pour les amis. (lit. Est inclinaison/appréciation avec-moi toi). NB : le breton juste au-dessus c'hoarzhin a rez ouzhin [xwarzin a res uzin] signifie littéralement "tu ris contre-moi". Je trouve que c'est une façon mignonne de le dire, donc je vous l'apprends aussi.
A
like ye. (lit. Is inclination/wish wi-me ye). NB: the Breton aboon c'hoarzhin a rez ouzhin [xwarzin a res uzin] means "ye laugh against-me", filk A fyne gey bonnie sae A'm skarin it wi ye.
NB: Bidh am Breatnais c'hoarzhin a rez ouzhin [hwarzin a res uzin] a' ciallachadh "tha thu a' gàireachdainn rium". Tha mi a' smaointeachadh gum bi sin gu math snog. :)
NB: Bidh am Breatnais c'hoarzhin a rez ouzhin [hwarzin a res uzin] a' ciallachadh "tha thu a' gàireachdainn rium". Tha mi a' smaointeachadh gum bi sin gu math snog. :)
'S
èibhinn leam thu. [se:vinj ljɔm
u] (nas làidire nà "'s toil leam thu")
C'hoarzhin a rez kalz ouzhin. (bhb. Eo plijus ganen te)
Je
t'aime beaucoup – pas encore tout-à-fait au sens amoureux, mais on
s'en rapproche. Vous savez ce moment où on aime vraiment beaucoup
quelqu'un et franchement ça va bientôt être du "je t'aime,
les violons et tout le barda" mais bon il ne faut pas précipiter
les choses et puis on est pas sûr alors disons que je t'aime
beaucoup et que tu me plais vachement, hein. (lit. Est plaisant/amusant avec-moi toi).
A
like ye truelins. (lit. Is pleasing wi-me ye)
Tha
sùil agam air/ann an Seumas [ha su:l akəm
ɛr/ãnən ʃe:məs]
("tae fancie, tae hae ae crush on")
Douget
on evit Jamie (bhb. Emañ lagad din àr/e Jamie)
J'ai
le béguin pour Jamie (lit. Est œil
à-moi sur/dans Jamie)
A
hiv ae crush on Hamish (lit. Is ee at-me on/in Hamish)
Tha
gaol agam ort. [ha gɯ:l
akəm ɔrʃt]
Da
garan/Choa 'meus dit. (bhb. Emañ karantez din àrnout.)
Je
t'aime. (lit. Est amour à-moi sur-toi.). NB: Le breton du Léon (la région à l'ouest de Morlaix et au nord de Brest, inclue) choa 'meus dit [ʃwa møs dit] signifie "j'ai de la joie pour toi". Pareil, je vous l'apprends juste parce que je trouve cela mignon. J'ai entendu dire que le picard était ej te vô volentié, qui est plus direct. ^^'
A
luve ye. (lit. Is luve at-me on-ye.) NB : ance mair A'd like tae skare the Breton wi ye, choa 'meus dit [ʃwa møs dit] filk is ae Leon (north-westren Brittanie) sawe meanin "A hiv joy til-ye". It's gey bonnie an aw, sae A'm skarin again. :)
NB: Bu mhath leam am Breatnais a thoirt dhuibh a-rithist. Ann an dualchainnt Leon (iar-thuath na Breatainn Big), bidh choa 'meus dit [ʃwa møs dit] a' ciallachadh "tha sonas agam dhut". Tha sin snog cuideachd. :)
NB: Bu mhath leam am Breatnais a thoirt dhuibh a-rithist. Ann an dualchainnt Leon (iar-thuath na Breatainn Big), bidh choa 'meus dit [ʃwa møs dit] a' ciallachadh "tha sonas agam dhut". Tha sin snog cuideachd. :)
Tha
mo ghaol ort. [ha mo ɣɯ:l
ɔrʃt]
Da
garan/Choa 'meus dit. (bhb. Emañ va c'harantez àrnout.)
Je
t'aime. (lit. Est mon amour sur-toi.)
A
luve ye. (lit. Is ma luve on-ye.)
Mo
leannan [mo ljɛnan]
Va
dousig/fulenn
Mon cœur/chéri
Ma
jo/doxie
Mo
nighean [mo nji'an]
Va
dousig (bhb. Va faotrez)
Ma
chérie (lit. Ma fille)
Ma
luve (lit. Ma lass)
![]() |
| "C'hoarzhin a rez ouzhin." "Ooo, n'ouien ket e c'hell al logod kaozeal !" "Tu me plais." "Ooh, je ne savais pas que les souris pouvaient parler !" "A like ye." "Ooo! A didna ken mice cad talk!" |
jeudi 24 novembre 2016
Abairtean Gàidhlig
Seo mise a' sgrìobhadh abairt a' Chiadain aig an àm Ghàidhealach. Bidh dà sheann-fhacal ann a tha a' ciallachadh an dearbh-rud.
Sed ac'hanon o skrivañ lavarenn ar Merc'her d'an amzer c'houezelek. Reiñ a rin div lavarenn deoc'h, gant an hevelep ster.
Me voici à écrire le proverbe du mercredi à l'heure gaélique. Ce ne sont que deux petites phrases qui ont le même sens.
A'm scrapin Wadensday's sawe at Gaelic time. It's juist ae wee couple o phrases wi the same meanin.
Bidh adhaircean fada air a' chrodh a tha fada uainn. [bi ɔ:rkjan fata er a xro: a ha fata uəjn]
Bez e vez kerniel hir àr ar saout a zo pell diouzhomp.
Longues sont les cornes du bétails qui paît loin de nous. (lit. "Est (habituel/future) cornes longues sur le bétail qui est loin de-nous.")
The kye aat are faur frae us hiv lang horns. (lit. "Is horns lang on the kye aat is faur frae-us.")
Nach gorm na cnuic a tha fada uainn. [nax gorəm na kruiçk a ha fata uəjn]
Na glas ar runioù a zo pell diouzhomp.
L'herbe est toujours plus verte ailleurs. (lit. "Combien vertes les collines qui sont loin de-nous.")
Sae green are the braes aat are faur frae us.
Sed ac'hanon o skrivañ lavarenn ar Merc'her d'an amzer c'houezelek. Reiñ a rin div lavarenn deoc'h, gant an hevelep ster.
Me voici à écrire le proverbe du mercredi à l'heure gaélique. Ce ne sont que deux petites phrases qui ont le même sens.
A'm scrapin Wadensday's sawe at Gaelic time. It's juist ae wee couple o phrases wi the same meanin.
Bidh adhaircean fada air a' chrodh a tha fada uainn. [bi ɔ:rkjan fata er a xro: a ha fata uəjn]
Bez e vez kerniel hir àr ar saout a zo pell diouzhomp.
Longues sont les cornes du bétails qui paît loin de nous. (lit. "Est (habituel/future) cornes longues sur le bétail qui est loin de-nous.")
The kye aat are faur frae us hiv lang horns. (lit. "Is horns lang on the kye aat is faur frae-us.")
Nach gorm na cnuic a tha fada uainn. [nax gorəm na kruiçk a ha fata uəjn]
Na glas ar runioù a zo pell diouzhomp.
L'herbe est toujours plus verte ailleurs. (lit. "Combien vertes les collines qui sont loin de-nous.")
Sae green are the braes aat are faur frae us.
lundi 21 novembre 2016
Bha mi ann an Dùn Èideann aig co-labhairt fad na deireadh seachdaine (Thinking about Celtic Mythology in the 21st Century). Bha e glè inntinneach ach cha robh cothrom agam artaigil ùr a sgrìobhadh. Uime sin cuiridh mi dìreach seann-fhacal an-diugh.
Chan fhiach cuirm gun a còmhradh. [xa niax kurəm gun a cõ:wra]
Ne dalvez ket ar banvez hep e gaozadenn. (bhb. Ned-eo talvoudus banvez hep e gaozadenn.)
Un banquet sans conversation n'a aucun intérêt. (lit. N'est-pas valable banquet sans sa conversation.)
The feast isnae wirth athoot its cantations. (lit. Isnae wirth feast athoot her cantations.)
Edon e Dinedin e-pad an dibenn-sizhun (Thinking about Celtic Mythology in the 21st Century). Dedennus-meurbet e oa met n'em boa ket tro skrivañ ur pennad nevez. Mod-se ne lakain nemet ur c'hrennlavar hiziv.
J'étais à Édimbourg en cette fin de semaine (Thinking about Celtic Mythology in the 21st Century). C'est intéressant que c'était, mais je n'ai pas eu l'occasion d'écrire de nouvel article. Donc je me contenterai de mettre un proverbe aujourd'hui à la place.
A wis in Edinburra thon wikend (Thinking about Celtci Mythology in the 21st Century). It wis fair interestin bit A hidnae dint tae scrap ony new article. Sic A'll juist pit ae wee sawe the-day.
Chan fhiach cuirm gun a còmhradh. [xa niax kurəm gun a cõ:wra]
Ne dalvez ket ar banvez hep e gaozadenn. (bhb. Ned-eo talvoudus banvez hep e gaozadenn.)
Un banquet sans conversation n'a aucun intérêt. (lit. N'est-pas valable banquet sans sa conversation.)
The feast isnae wirth athoot its cantations. (lit. Isnae wirth feast athoot her cantations.)
Edon e Dinedin e-pad an dibenn-sizhun (Thinking about Celtic Mythology in the 21st Century). Dedennus-meurbet e oa met n'em boa ket tro skrivañ ur pennad nevez. Mod-se ne lakain nemet ur c'hrennlavar hiziv.
J'étais à Édimbourg en cette fin de semaine (Thinking about Celtic Mythology in the 21st Century). C'est intéressant que c'était, mais je n'ai pas eu l'occasion d'écrire de nouvel article. Donc je me contenterai de mettre un proverbe aujourd'hui à la place.
A wis in Edinburra thon wikend (Thinking about Celtci Mythology in the 21st Century). It wis fair interestin bit A hidnae dint tae scrap ony new article. Sic A'll juist pit ae wee sawe the-day.
mercredi 16 novembre 2016
Càrn nan Ceilteach
Seo a-nis seann-fhacal an Ciadain. 'S e seann-fhacal goirid a th' ann, ach bha mi a' smaointeachadh air a chionn 's gun robh mi a' bruidhinn ma dheidhinn ri caraid o chionn mìos. Bha sinn ann am Baladair (Cairngorm, Siorrachd Obar Dheathain) agus sinne a' coiseachd air Creag Coillich (taobh dheas den bhaile). Ràinig sinn mullach a' chnuic agus bha lèirsinn sgiamhach againn a dh'aindeoin a' cheòtha is an sgòthan - no tapadh leotha. Tha càrn air mullach Creige Coillich, agus mar 's còir, chuir mise clach air. 'S ann às an Fhraing a tha mo charaid, agus dh'fheòraich i dhomh gu dè bha mi a' dèanamh. "Bu chòir clach a chur air càrn dair a thathar a' dol seachad, a-rèir an dualchas anns a' Bhreatainn Bhig is ann an Alba. Sin no bidh mì-àgh ort," arsa mise. Mar sin, chuir ise clach air mar an ceudna. Bithear a' cur clach air càrn air dà adhbhar: 1) ma 's e càrn fir/tè/rud dona a th' ann, airson a' mhì-àigh a chur air falbh ; 2) ma 's càrn fir/tè/rud math a th' ann, mar chomharradh spèise. Co-thiù, bithear a' cur cloiche air càrn daonnan. Seo an t-seann-fhacal ma-thà: ma tha spèis mhòr air cuideigin, nò ma thuirt/rinn cuideigin rud glè mhath, 's urrainnear a ràdh:
Cuiridh mi clach 'ad chàrn. [kuri mi klax at xa:rn]
Lakain ur maen àr da garn.
Je mettrai une pierre sur ton cairn.
A'll pit ae stane on yer carn.
Mar sin, theirear gum bi spèis againn air an fhear/tè cho fad 's a bhios bainne geal aig boin dhuibh.
| Càrn Creige Coillich, 13/10/2016 Fañch Bihan-Gallic. |
Sada a-us krennlavar ar Merc'her - na vo ket anvet kement-se. Ur c'hrennlavar berr eo, hag edon o soñjal ennañ en ur gounaat ur gomz am boa gant ur geneilez miz 'zo. Edomp e Baladair (Cairngorm, kontad Aberdin) ha ni ha bale àr Creag Coillich (tu-dehoù ar gêriadenn). Pan errujomp àr varr ar menez (ar bre, kentoc'h) hor boe ur sell brav meurbet daoust d'al luc'henn - pe a-drugarez dezhi. Emañ ur c'harn àr varr Creag Coillich, ha me ha lakaat ur maen àrnañ. Va c'heneilez, ur c'hallez anezhi, a c'houlennas din an abeg. "Dav eo lakaat ur maen àr ur c'harn pa dremener e-biou dezhañ e hengounioù Breizh ha Bro-Skos. A-hend-all e vo an drougaviz àrnomp," emezon. Hag hi ha lakaat hi maen ivez. Er broioù keltiek ez eus daou abeg d'ober kement-se : 1) ma oa bet savet ar c'harn d'un nen pe d'un dra zrouk, a-benn kas kuit an drougaviz ; 2) ma oa bet savet ar c'harn d'un nen pe d'un dra vat, a-benn diskouez doujañs. N'eus forzh penaos e lakaer ur maen àr ar c'harn atav. Ar c'hrennlavar e-unan az implijer pa zoujer unan bennak pe pa lavar/ra unan bennak un dra a zellez un doujañs peurbadel, cho fad 's a bhios bainne geal aig boin dhuibh (keit ma roio ar vuoc'h zu laezh gwenn).
| Mullach Creige Coillich, 13/10/2016 Fañch Bihan-Gallic |
Voici au-dessus le proverbe du mercredi (je ne vais tellement pas l'appeler comme ça). C'est un proverbe court, mais j'y pensais en me remémorant une conversation avec une amie il y a un mois. Nous étions à Ballater (Cairngorm, conté d'Aberdeen) et nous de marcher sur Creag Coillich (au sud du village). Nous atteignîmes le sommet d'où nous eûmes une très belle vue en dépit des nuages et du brouillard - ou devrais-je dire, grâce aux nuages et au brouillard. Au sommet de Creag Coillich se dresse un cairn, et j'y ajoutai donc une pierre. Mon amie, française, me demanda la raison du geste, et moi d'expliquer. "Il faut toujours mettre une pierre sur un cairn lorsqu'on en croise un, selon les traditions bretonnes et écossaises. Autrement on attire le mauvais œil," dis-je. Et elle de mettre sa pierre sur l'édifice. Dans les pays celtiques il existe deux raisons pour mettre une pierre sur un cairn : 1) si ce cairn fut dressé pour une personne ou une chose mauvaise, afin d'éloigner la mauvaise fortune ; 2) si ce cairn fut dressé pour une personne ou une chose bonne, comme marque de respect. Quoiqu'il en soit, on met toujours une pierre sur un cairn. Le proverbe en lui-même s'applique lorsque l'on respecte énormément quelqu'un, ou que quelqu'un fait ou dit quelque chose qui mérite un respect éternel, cho fad 's a bhios bainne geal aig boin dhuibh (aussi longtemps que la vache noire donnera du lait blanc).
Abuin is the sawe o Wadensday, tho A'll nae caa it aat. It's ae short sawe, bit A wis thinkin aboot it file myndin ae talk A hid wi ae friend ae month aby. We war in Ballater (Cairngorm, Aiberdeenshire) an walkin on Craig Coillich (south o the toon). Fan we reakit the tap we hid ae bonnie view maugre o the rouk - or thanks til it. Thare's ae cairn thare, sae A pittit ae stane on it. Ma friend, fa's frae France, speired at me fit wye A did aat, sae A expleenit ye maun aye pit ae stane on ae cairn in Breton an Scottish traditions, or ye'll bring the ill-ee on ye. Sae she pittit her een stane an aa. In Celtic kintras we hiv twa raisons tae pit ae stane on ae cairn: 1) gin the cairn wis made for ae body or ae thing aat wis ill, ye pit ae stane tae send awa the ill-ee ; 2) gin the cairn wis made for ae body or ae thing aat wis guid, ye pit ae stane as ae merk o respect. Onygate, ye aye pit ae stane on ae cairn. The sawe itsel is said fan we hiv muckle respect for ae body, or fan ae body says or daes ae thing aat desers ayebidin respect, cho fad 's a bhios bainne geal aig boin dhuibh (sae lang as the black cou will gie fite melk).
dimanche 13 novembre 2016
Beagàn Gàidhlig
An-dràsta bidh mi a' toirt abairtean
is rudan mar sin dona dhaoine gun Gàidhlig. Tha dòchas agam gum bi
sibhse eòlach orra. :P
Sed amañ da heul frazennoù pemdeziek
ha talvezus, ur blasig eus yezh ar C'houezeled ! Lakain daveennoù da
c'houzout muioc'h da c'houde.
Voici quelques phrases quotidiennes et
utiles en gaélique, histoire de vous donner une idée. Je mettrai
des références pour en apprendre plus juste en-dessous.
Here's ae wee taste o the Gaelic, wi
daily an usefu phrases. A'll pit references tae lear mair juist ablow
them.
Madainn mhath! [madɪn
va]
Mintin mat !
Bon matin ! (= Bonjour !)
Guid morn !
Feasgar math! [fesgər
ma]
Enderv/abardae mat !
Bon après-midi/soir ! (=Bonjour l'après-midi ou le soir)
Guid aifternoon !
Ciamar a tha thu? [kjimar a
ha hu]
Penaos emaout ?
Comment es-tu ?
Fit wye are ye?
Tha mi gu math. [ha mi gə
ma]
Emaon mat.
Je suis bien.
A'm guid.
Tha mi ceart gu leòr. [ha
mi kjarʃd
gə ljɔ:r]
Emaon mat a-walc'h.
Je suis assez bien.
A'm aaricht.
Chan eil mi gu math. [xa njel
mi gə ma]
N'on ket mat.
Je ne suis pas bien.
A'm nae guid.
Cò às a tha thu? [ko: as a ha
hu]
Eus a belec'h emaout ?
D'où viens-tu ?
Faar are ye frae?
Tha mi à Alba/às a' Bhreatainn
Bhig/às an Fhraing. [ha mi a alabə/as
a vrjɛhtɪn
vik/as ãn raŋjg]
Emaon eus a Vro-Skos/a Vreizh/a
Vro-C'hall.
Je viens d'Écosse/de
Bretagne/de France.
A'm frae Scotland/Brittany/France.
Tapadh leat/leibh. [tahbəɣ
lat/liv]
Trugarez dit/deoc'h.
Merci à-toi/à-vous.
Thank ye/ye een.
Mòran taing. [mo:ran taiŋjg]
Trugarez bras.
Merci beaucoup.
Muckle thanks.
Slàinte mhath. [sla:njtʃə
va]
Yec'hed mat !
Santé !
Cheers!
Tiriodh! [tʃirioɣ]
Kenavo !
Au revoir !
Cheerioh!
Gabh mo leisgeul. [gav mo ljeʃgjel]
Digarez.
Pardon.
Sorry.
Deskiñ muioc'h / En apprendre plus /
Lear mair:
-learngaelic.net (Watch: Speaking Our
Language)
-Colm Ó
Baoill, Gaelic is Fun! (Acair Ltd, 2004).
-Roibeard Ó
Maolalaigh, Iain MacAonghuis, Scottish Gaelic in Twelve Weeks
(Birlinn, 2008).
A' Ghàidhlig
Seo artaigil mu dheidhinn
cànain ceilteach na h-Alba, a' Ghàidhlig. Ò, tha fhios agam gu
bheil sibh eòlach air a' chànain seo, agus 's dòcha gum bi sibh
leisg air leughadh gach rud. Mar sin nì mi oidhirp air pìosa
inntinneach a sgrìobhadh.
Mar a thuirt mi, 's e cànan
ceilteach a th' anns a' Ghàidhlig. Bidh na cànanan ceilteach (beò)
roinnte ann an dà gheug, na cànanan Ceiltis-Q, no Goidhealach, agus
na cànanan Ceiltis-P, no Breatannach. 'S e Gàidhlig na h-Èirinn
(Gaeilge [ge:ljgə],
Gaoluinn [ge:lɣɪŋ]
ann am Mumhan no Gáidhlig
[ge:lɪg]
ann an Uladh) agus Gàidhlig Manainn (Gaelg [gelg]) a th' ann an dà
bhall eile den theaghlach Goidhealach. 'S e Breatnais (brezhoneg),
Cumrais (cymraeg)
is Còrnais (kernowek)
na cànanan Breatannach. Tha am facal “Gàidhlig” (is
Goidhealach, Gaeilge, msaa) a' tighinn bhon Sheann-Bhreatnais
*guoidel,
“daoine fiadh, daoine na coille”. B' e saoranaich an Ròimh a bh'
anns na Breatnaich aig tòiseach an linn Crìostail, agus 's mathaid
gun robh sinne a' smaointeachadh nach robh na Gàidheil cho
sìobhalaichte na sinne. Mata, cha robh duine riamh gun lochd, agus
tha mi duilich gun do shaoil mo shinnsearan mar sin. ;)
Co-dhiù,
tha na cànanan Goidhealach is Breatannach a' tighinn bhon
dearbh-fhreumh, cànan nach do leig lorg, a' Cheiltis Chumanta. Chan
e cànanaiche a th' annam, agus mar sin cha bhi mi a' mìneachadh am
fàth, ach sgoilt an cànan seo agus nochd dà gheug: na cànanan
Ceiltis-Q is na cànanan Ceiltis-P. Bha mòran diofar eatorra, ach
's e “P/Q” am facal a chleachdadh a chionn is gun do nochd [p] anns
na cànanan Breatannach far an robh [k] anns na cànanan eile. Mar
eisimpleir, 's e penn
am facal Breatnais a th' ann an àite “ceann”, map
an àite “mac” is per
an àite “coire”. Chan eilear cinnteach cuin a bha iad roinnte,
ach tha e soilleir gun robh cànanan ceilteach P is cànanan Q ann
ann an tòiseachadh nam Meadhan-Aoisean. Seo craobh bheag den
teaghlach cheilteach (chan eil i rò-phuingeil):
![]() |
| Craobh-theaghlaich nan cànanan ceilteach |
Nochd cànan anns an ùine-siud: Seann-Ghàidhlig. Aig an toiseach bha e snaidhte ann an clach ri ogham, abaisidh dhùthasach
airson in-sgrìobhaidh tiodhlacaidh a dhèanamh, ach gu math moch
chleachd na manaich a bha a' sgrìobhadh aig an àm-siud an abaisidh
laidin. 'S e Seann-Ghàidhlig an chiad-chànan dùthchasach (an
coimeas ri Laidin is Greugais) sgrìobhte ann an Roinn-Eòrpa riamh,
agus bhon 6mh
linn gun 10mh
linn sgrìobhadh tòrr teacsaichean lagha, creideimh is faoinsgeil.
Thathar eòlach air seo air sàillibh na làmh-sgrìobhainnean bho
dheireadh nam Meadhan-Aoisean a thàinig thugainn,
làmh-sgrìobhainnean copaigte bho fhir nas shine. 'S e Leabhar
Dhèir fear dena
teacsaichean as sine sgrìobhte anns a' Sheann-Ghàidhlig, agus b' e
ann an Dèir (abair iongnadh!), ann an Siorrachd Obar Dheathain, a
chaidh a sgrìobhadh.
Dh'fhàs
a' Sheann-Ghàidhlig gu Meadhan-Ghàidhlig eadar an 10mh
linn is an 12mh
linn, agus b' ann dair a thachair rud caran neònach airson na
h-ùine-siud: shocraich na Gàidheil gun cleachdadh iad cànan
litreachail aonaichte air feadh na Gàidhlealtachd, bho Mhumhan
(Èirinn a Dheas) gu Cataibh (Alba a Thuath). Mar sin, chan eil fhios
againn cuin a bha an sgolt eadar Gaeilge, Gàidhlig is Gaelg a chionn
is gu bheil gach teacsa againn eadar an 12mh
linn is an 16mh
linn ann an Gàidhlig Chlasaigeach Chumanta sin. Ach b' ann aig
deireadh nam Meadhan-Aoisean gun do nochd Gàidhlig na h-Alba mar
chànan beagan eadar-dhealaichte, mar eisimpleir ann an Leabhar
Deathan Lios Mòir,
anns a' 16mh
linn.
As
dèidh sin tha aithne agaibh air an eachdraidh: bha trioblaidean mòr
anns a' Bhreatainn fad an 17mh
linn agus ann an 1689 ghabh Uilliam Orange is Màiri rìgh-chathair
na Breatainn agus chuir iad Seumas VII is II air falbh. Ann an 1715
is 1719, rinn Seumas oidhirp a rìoghachd ath-ghabhail ri cuideachadh
nan Albannaich, gun bhuaidh. Aig an àm, cha robh na Gàidheil cho
làidir 's a bha iad roimhe sin, ach bha iad a' dèanamh ceart gu
leòr agus bha cultar is cànan na Gàidhleatachd beò is sunndach
fhathast. Ach tha fhios agaibh nach do mhair seo as dèidh aramach
1745 is Blàr Chùl Lodair (1746). Shocraich daoine ann an Dùn
Èideann is ann an Lunnainn gun robh na Gàidheil fada rò-chunnartach
agus mhùch iad a' Ghàidhealtachd. B' e sin deireadh siostam nan
cinnidhean agus crìonadh dòighean beatha nan Gàidheil. Lena
Fuadaichean (Clearances)
ann an 19mh
linn, dh'fhàs a' Ghàidhlig nas laige. An-diugh, chan eil ach 60,000
daoine ga bruidhinn air feadh na h-Alba.
Ach
cha bhi an dealbh cho dorcha: ri Achd na Gàidhlig (Alba) ann an 2005
is dìcheall nan Gàidheal an latha an-diugh, bidh a' Ghàidhlig a'
dèanamh beagan nas fhèarr nà bha i. Tha fhios nach eil e cho math
's a bhios sinn ag iarraidh, ach bha e fada nas miosa leth-cheud
bliadhna airais, nach robh? Agus le rudan mar Outlander,
tha ainm is cliù na Gàidhlig is nan Gàidheal fad an t-saoghail.
An-dràsta, feumaidh sinne Gàidhlig bheartach, bhriathrach,
sgiamhach a bhruidhinn, leabhraichean a sgrìobhadh, filmichean a
dhèanamh is thar chàich clann a thogadh tron chànan. Tha e nas
fhasa bruidhinn na dèanamh, omh? Mata, chan ann leis a' chiad
bhuille a thuiteas a' chraobh, agus ma tha gach Gàidheal, seann agus
òg, dùthchasach agus ùr, a chuideachadh, lìonaidh sinn beàrn mòr
le clachan beaga.
Bunan is barrachd:
-Ball, Martin J. is Nicole
Müller. 2010 (ciad eagran 1993). The Celtic Languages, 2nd
edition (Lunainn, New York: Routledge).
-Gàidhlig
Local Studies aig http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm
(Aithisgean sa Bheurla). Aithisgean mu dheidhinn stàta na Gàidhlig
an latha an-diugh ann an gach sgìre.
-Diana
Gabaldon. 1991-an-diugh. Outlander Series. Seall air Outlander
(Starz, 2014) air an tbh cuideachd.
-Tobair
an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/
Airson clàraidhean sa Ghàidhlig.
-Làrach-lìn
Learn Gaelic: http://learngaelic.net/
Tha tòrr ann bho fhaclair gu filmichean is msaa.
-Hudson,
Benjamin. 2014. The Picts
(Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson,
Moray is Michelle Macleod (eds). 2010. The
Edinburgh companion to the Gaelic language (Dùn
Èideann: Edinburgh University Press).
*******
Ma! Setu amañ hor c'henderv keltiek : ar gouezeleg. E brezhoneg e lavarer «gouezeleg Bro-Skos» pe «gouezeleg skoseg», zoken ma
ne vez ket mesket gant he div c'hoar, iwerzhoneg (pe «gouezeleg
Bro-Iwerzhon») ha manaveg (pe «gouezeleg Enez-Vanav»). Evel ma oa lavaret er pennad a-zivout ar skoseg, arabat deoc'h envel
gouezeleg Bro-Skos «skoseg», pe a-hend-all ne chomo ger ebet
d'envel ar skoseg e-unan!
E gouezeleg Bro-Skos, anv
ar yezh a vez Gàidhlig [ga:lɪg],
hag un anv benel eo. Anvioù ar gouezelegoù all a zo Gaelg
[gelg] evit ar manaveg, ha Gaeilge
[ge:ljgə]
e Bro-Gonnac'ht (Iwerzhon a Gornôg), Gaolainn
[ge:lɣɪŋ]
e Bro-Vouan (Iwerzhon a-zehoù) ha Gáidhlig
[ge:lɪg] e Bro-Ulad
(Iwerzhon a-gleiz). Ar gerioù gàidheal
(unan a gaoz gouezeleg) ha gàidhlig
a zeu diouzh an henvrezhoneg *guoidel,
«tud ar c'hoajoù, tud gouez». Normal eo neuze mard eo «gouezel»
ha «gouez» (ha «gwez»?) hañval. Tud savaj, hep mar !
Ur
yezh geltiek an inizi eo ar gouezeleg, hag ez resis ur yezh
Q-keltiek. Dre voaz e ranner ar yezhoù keltiek an inizi (lezit ar
galianeg, leponteg, keltibereg h.a. a-gostez) e div skourr, ar yezhoù
goidelek, pe Q-keltiek, hag ar yezhoù predenek, pe P-keltiek. Meur a
zisheñvelderioù a zo etrezo, met an hini a savas evel arouez ar
rannañ a oa ur P a eillec'hias er yezhoù predenek ur K a oa er
yezhoù goidelek. Na rit ket bil, reiñ a rin skwerioù. Ar brezhoneg
«penn» a vez «ceann»
e gouezeleg, «pep» a vez «gach»,
«pemp» a vez «còig»,
«pe» (ar ger goulennata) a vez «cé»,
«mab» a vez «mac»
ha «per» a vez «coire».
Forzh penaos, n'eo ket sur peur e oant rannet, met gouzout a ouzer e
oa eus ar yezhoù Q hag eus ar yezhoù P e penn-kentañ ar
Grennamzer, ha setu ar pezh a zo dedennus deomp.
![]() |
| Gwezenn-diegezh ar Yezhoù Keltiek |
E
penn-kentañ ar Grennamzer e teuas war-wel ur yezh a anver
henouezeleg, pe heniwerzhoneg (Seann-Ghàidhlig).
An heniwerzhoneg eo a zo ar yezh gant al lennegezh goshañ (paneve
d'al latin ha d'ar gregaj) en Europa. Da gentañ e oa skrivet gant
ogamoù, ur c'hroaz-Doue genidik az implijed war vein, met buan
a-walc'h e teuas ar c'hroaz-Doue latin da vezañ implijet. A-hed
penn-kentañ ar Grennamzer (VIvet
– Xvet
kantved) e oa skrivet a bep seurt lezennoù, testennoù relijiel ha
mojennoù, ha kalz anezho a zeuas davedomp, miret e dornskridoù a
Vro-Iwerzhon hag a Vro-Skos, met ivez eus a Vreizh ha pep korn
Europa. Unan eus dornskridoù koshañ ar gouezeleg a oa kavet e
Bro-Skos, e gwalarn Aberdin : Levr
Der (Leabhar
Dhèir), un dornskrid
eus an XIIvet
kantved gant testennoù e-barzh eus penn-kentañ ar Grennamzer.
Cheñch a reas an heniwerzhoneg d'ar grenniwerzhoneg etre an Xvet
hag an XIIvet
kantved. Ar pezh a c'hoarvezas da c'houde a zo souezhus a ral evit ur
yezh grennamzerel : er XIIIvet
kantved e oa savet gant brientin Bro-Iwerzhon ha Bro-Skos ar pezh a
anver «Gouezeleg Klasel Boutin». Ur yezh lennegel e oa, ha pep hini
a skrive enni hep implijout rannyezhoù. Sur eo e oa rannyezhoù
avat, met abalamour d'ar Gouezeleg Klasel n'hor beus skwerioù ebet
eus ar gouezeleg lec'hel e Skos pe en Iwerzhon a-raok ar XVIvet
kantved. Levrioù evel Levr
Lios Mòr (Leabhar
Deathan Lios Mòir),
d'ar c'hantved-se, a ziskouez evit ar wech gentañ ur yezh ned eo ket
klasel na lennegel.
N'omp
ket sur penaos ez erruas ar gouezeleg e Bro-Skos. Abaoe ar IVvet
kantved e oa degouezhet e kornôg ar vro tud eus a Vro-Iwerzhon, ha
soñjal a ra d'an istorourien e oa d'an ampoent e teuas ar gouezeleg.
Abaoe un nebeud bloavezhioù avat e vez tud o lavarout e c'hellje
bezañ bet ganet ar yezh e Bro-Skos d'an hevelep mare ma oa bet ganet
e Bro-Iwerzhon. N'ouzer ket. Ar pezh a gont a zo e teuas tamm-ha-tamm
ar gouezeleg da vezañ kentañ-yezh Bro-Skos etre ar Vvet
kantved hag an XIIIvet
kantved. Kaozeet e oa gant ar brientin, gant ar roueed, gant an Iliz
hag an holl dud. Ar pikteg, ur yezh geltiek all na lezas hogos roudoù
ebet, az eas da get, eillec'hiet gant ar gouezeleg. An henvrezhoneg a
oa kaozeet ivez e Strathclyde (mervent ar vro) hag e Lothian (tro-dro
Dinedin), met eillec'hiet e oa tamm-ha-tamm gant ar gouezeleg er
c'hornôg hag ar skoseg er reter. Er XIVvet
kantved e oa kaozeet gouezeleg hogos pep lec'h e Bro-Skos, nemet en
Inizi Orc'h ha Shetland hag e parrezioù 'zo er gevred. Met, evel ma
ouzit gant istor ar skoseg, dont a reas yezh c'hermanek Bro-Skos war
greñvaat d'ar mare-se ha setu penaos e teuas ar gouezeleg da vezañ
nemet yezh an Uheldirioù.
Ne
baouezas ket ar gouezeleg da vezañ yezh ar brientin en Uheldirioù,
ha skoazellet e oa ar varzhed ganto, o sevel ul lennegezh
pinvidik-mor ha ken brav. Met e penn-kentañ an XVIIvet
kantved e teuas Bro-Skos ha Bro-Saoz da vezañ unvan dindan kurunenn
Breizh-Veur, ha kamm-ha-kamm e oa goulennet da dierned an Uheldirioù
kas o bugale da vezañ kelennet ha maget en Izeldirioù pe e
Bro-Saoz, hag hervez ar Saozon ha Skosiz an Izeldirioù, a oa holl
Protestanted, ne oa an Uheldirioù nemet ul lec'h leun a dud gouez
(gwir eo e-keñver an etimologiezh !) na gaozee ket an hevelep yezh
hag a oa Katoliked daonet evit lod anezho.
E
diwezh an XVIIvet
kantved, Jakez VII a Vro-Skos ha II a Vro-Saoz, Roue Breizh-Veur ha
katolik, ha oa chaseet diouzh e gador-roueel hag eillec'hiet gant ur
Roue hag ur Rouanez protestant. Klask a reas adtapout e c'halloud,
hag abalamour ma oa ur Skosad e klaskas skoazell en Uheldirioù e vro
genidik. E 1715 ha 1719 en em savas tud 'zo e Bro-Skos da gas Jakez
en-dro war gador-roueel Londrez, hep berzh. Met kenderc'hel a rae ar
C'houezeled da vevañ o buhezioù en o yezh, ha mat pell 'zo. Met e
1745-46, ober a rejont un emsavadenn veur ha daer o heuliañ Bonnie
Prince Charlie, mab Jakez VIII. Ne oa ket pell diouto ar maout, ha
goude ma oant bet trec'het e Culloden (16 Ebrel 1746) e tivizas tud
Dinedin ha Londrez e oa kozh poent ober o stal d'ar C'houezeled.
Difennet e oa en em wiskañ gant kiltoù, ha distrujet ar gevredigezh
hengounel, ar c'henelioù («klanoù») ha pep tra a denne da
sevenadur keltiek ar vro. Hag a-hed an XIXvet
kantved, gant ar skol hag an industrierezh e oa lakaet muioc'h-muiañ
a dud da gaozeal skoseg pe saozneg. An dierned, a oa e penn pep
kenel, ha oa gwelet gant ar Saozon evel perc'henned an douaroù, ha
kourajet e oant da gas tud o c'henel d'ar c'hêrioù bras da labourat
en industri, ha lakaat en o flas deñved. Anvet eo ar mare-se «The
Clearances» (Na
Fuadaichean, «Ar
Rakuitoù»), ha seul ma yelo an dud, dre gaer pe dre heg, da chom e
Glasc'hu pe Dinedin, seul ma tilezont o yezh.
N'eo
nemet e diwezh an XXvet
kantved ma oa roet doujañs ha skoazell d'ar c'houezeleg, ha goude ma
teuas Bro-Skos da vezañ emren e 1999, e oa savet Akt ar Yezh
C'houezelek 2005 (Gaelic
Language Scotland Act 2005).
Gant an akt-se e teuas henyezh ar vro da vezañ yezh ofisiel gant
kement a zoujañs hag ar saozneg, ha savet e oa Bòrd
na Gàidhlig (Ofis ar
Gouezeleg), un ensavadur ofisiel da skoazell diorren ar yezh. Diwar
5,3 million skosad ne chom nemet 60,000 ouzh he c'homz avat, ha lod
anezho kozh a-walc'h. Yezh gentañ meur a zud eo c'hoazh en Inizi-Gall
(Innse Gall,
galleg Îles Hébrides
Extérieures), ha
diorren a reer meur a dra e-keñver an deskadurezh hag all. Kaozeet e
vez ivez e Skos Nevez (Kanada), lec'h m'emañ diwallet evel ur yezh
vinorel, ha m'emañ muioc'h-muiañ a dud ouzh he c'haozeal –
distreiñ a rin dezhi en ur pennad a zeu.
N'eo
ket echu c'hoazh istor hir ha pinvidik yezh ar C'houezeled. N'eus ket
kalz a dud hag a wel ar yezh evel un dra fall hiziv an deiz (zoken ma
vez an dud-se oc'h embann traoù er gazetennoù a-wechoù), hag a
drugarez da Outlander
(levrioù ha heuliadoù TV evit Starz, 2014) eo brudet ha karet ar
yezh er bed a-bezh. Hag evel gant ar brezhoneg, n'eo ket gant an taol
kentañ e kouezho ar wezenn (chan
ann leis a' chiad bhuille a thuiteas a' chraobh [xãn
ãn leʃ a çiat vujlœ
a hujtʃas
a xrəv]), ha ret
eo da bep hini ober e seizh gwellañ, rak leunier toull veur gant kerreg
bihan (lìonar beàrn
mòr le clachan beaga [liənar
bja:rn mo:r le klaxan bega]).
Mammennoù:
-Ball, Martin J. ha Nicole
Müller. 2010 (kentañ embannadur 1993). The Celtic Languages, 2nd
edition (Londrez, New York: Routledge).
-Gàidhlig Local Studies e
http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm
(Danevelloù e saozneg). Danevelloù skolveurel lec'hel a-zivout stad
ar gouezeleg dre barrez hiziv an deiz.
-Diana
Gabaldon. 1991-hiziv. Outlander Series. Sell ouzh Outlander
(Starz, 2014) war ar skinwel ivez.
-Tobair
an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/
Enrolladennoù e gouezeleg.
-Lec'hienn-genrouedad
Learn Gaelic: http://learngaelic.net/
A bep seurt : ur geriadur, filmoù, yezhadur, h.a.
-Hudson,
Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson,
Moray ha Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to
the Gaelic language (Dinedin :
Edinburgh University Press).
*******
Voici donc l'article sur
le gaélique, la langue celtique d’Écosse ! Bien que
l'appellation « gaélique écossais » soit plus précise, il
est parfaitement acceptable de dire simplement « gaélique »,
sachant que les deux autres langues portant ce qualificatif ont un
nom à elles, à savoir l'irlandais, ou gaélique irlandais, et le
mannois, ou gaélique mannois (parlé sur l'Île de Man). Par contre,
comme vous l'aurez compris, il vaut mieux éviter de dire
« écossais », car il existe une autre langue portant ce
nom, le scote.
Bref ! Le nom
gaélique du gaélique est Gàidhlig [ga:lɪg],
qui est un nom féminin. Les deux autres langues gaéliques
s'appellent Gaelg
[gelg] pour le mannois, et Gaeilge
[ge:ljgə]
en Connaught, Gaolainn
[ge:lɣɪŋ]
en Munster et Gáidhlig
[ge:lɪg] en Ulster pour
l'irlandais. Les mots gàidheal
(un Gaël) et gàidhlig
(la langue gaélique), et par extension le français « Gaël,
gaélique », viennent du vieux breton *guoidel,
« peuple sauvage, peuple des bois ». En breton (et
gallois, et cornique) moderne, le mot gouez
signifie toujours sauvage, et gouezel
signifie Gaël. Cela vient probablement du fait que les Bretons (au
sens large, donc Gallois, Corniques) étaient des citoyens de Rome,
voyant donc leurs cousins d'Irlande et de l'Ouest écossais comme
quelques peu rustres. Les deux cultures et sociétés n'étaient (et
ne sont) pas si différentes dans les faits, mais nos ancêtres ne le
voyaient pas forcément ainsi.
Le
gaélique est ce qu'on appelle une langue celtique insulaire (à
savoir, venant des îles britanniques et d'Irlande), comme toutes les
langues celtiques encore parlées de nos jours, breton inclus. Ces
langues descendent toutes d'une langue indo-européenne originelle
n'ayant pas laissé de traces, le celtique commun. Elles se sont
séparées en deux familles, la famille Q-celtique, à laquelle
appartiennent les trois gaéliques, et la famille P-celtique, à
laquelle appartiennent le breton, le gallois et le cornique. Il
existe un certains nombre de différences grammaticales, lexicales et
phonologiques entre ces deux familles, et la séparation P/Q vient
d'une de ces différences, à savoir le remplacement dans les langues
brittoniques de l'ancien [k] indo-européen par un [p]. Par exemple,
là où le gaélique dit ceann
[kjaun] (« tête »), le breton dit penn
[pen] ; lorsque le gaélique a mac
[maxg] (« fils »), le breton a mab
[ma:p], et là où le gaélique a coire
[kɔrjə]
(« chaudron ») le breton a per
[pe:r]. Se lancer dans le pourquoi du comment du quand ces deux
familles sont apparues serait interminable car il n'existe pas
d'accord entre les linguistes, mais cette séparation avait déjà eu
lieu à la fin de l'Antiquité, lorsque les langues celtiques que
nous connaissons aujourd'hui firent leur première apparition.
![]() |
| Arbre-généalogique des langues celtiques |
Au début du Moyen Âge
(Ve-VIe siècles) apparaît dans nos sources
une langue nommée le vieil irlandais (Seann-Ghàidhlig). Le
vieil irlandais dispose de la littérature vernaculaire (en contraste
avec le grec et le latin) la plus ancienne d'Europe. Les premières
traces de cette langues sont des inscriptions dites ogamiques, à
savoir des inscriptions funéraires et commémoratives gravées sur des menhirs en utilisant l'alphabet ogamique, un alphabet propre au
vieil irlandais. Assez vite, et avec la Christianisation de
l'Irlande, les moines emploient l'alphabet latin pour retranscrire
leur langue, et entre le VIe et le Xe, la
littérature du vieil irlandais nous fournit toute sorte de textes,
des anciennes lois aux légendes en passant par des écrits religieux
et intellectuels.
On ne sait pas vraiment
quand le gaélique s'implanta en Écosse. La thèse traditionnelle
veut que les premiers Gaëls soient venues d'Irlande vers le IVe
siècle de notre ère et aient colonisé le sud-ouest du pays (le
conté actuel d'Argyll). Certains chercheurs pensent désormais que
le gaélique aurait pu naître des deux côtés de la mer, et
n'aurait donc pas été importé. Toujours est-il qu'au début du
Moyen Âge le gaélique est déjà bien implanté en Calédonie au
côté du picte et du vieux breton (deux autres langues celtiques),
et des dialectes anglo-saxons qui comme vous le savez donneront
naissance au scote. À partir du VIIIe siècle, le
gaélique s'étend au-delà de l'ouest pour conquérir le territoire
des Pictes à l'est et des Bretons au sud, et au XIVe
siècle la langue est parlée partout sur le territoire de l'actuelle
Écosse, même si certaines parties du sud-ouest conservent encore de
fortes poches germaniques. L'époque à laquelle le gaélique
écossais se sépare de son confrère irlandais est incertaine pour
une raison surprenante et unique au le Moyen Âge : au XIIIe
siècle, les Gaëls d'Irlande et d’Écosse décident d'adopter un
standard unique pour écrire leur langue, chose qui n'arrivera pas
dans le reste de l'Europe avant plusieurs siècles. Et donc des
années 1200 au XVIe siècle, tous les textes gaéliques
dont nous disposons sont écrits dans une langue standard, sans
possibilité d'y discerner des dialectes. C'est au XVIe
siècles avec des ouvrages comme le Livre du Dean de Liosmore
(Leabhar Deathan Lios Mòir) qu'un parlé proprement écossais
fait son apparition dans la littérature, bien que cette langue soit
alors toujours pleinement inter-compréhensible d'avec l'irlandais.
Comme vous le savez si
vous avez lu l'article sur le scote, le gaélique avait déjà perdu
du terrain au XVIe siècle. C'est en fait à la fin de
cette période que se fixe la limite actuelle entre les Highlands, ou
Gàidhealtachd [gɛ:əldəxk]
(« là où vivent les Gaëls ») et les Lowlands, ou
Galldachd
[gauldaxk] (« là où vivent les étrangers »). Malgré
ce recule du gaélique, il reste la langue des Highlands, parlé par
les gens de toutes les classes sociales. Les élites traditionnelles
et chefs de clans, alors très puissants, sont patrons de bardes,
poètes et artistes de toutes sortes qui composent dans la langue
gaélique, considérée plus prestigieuse que les parlers du sud.
Mais en 1603, les couronnes d’Écosse et d'Angleterre s'unissent
sous la dynastie (écossaise et surtout scote) des Stuarts. Le XVIIe
siècle est en Grande-Bretagne une période de révolutions et de
grands changements. Après moult troubles, Jacques VII d’Écosse et
II d'Angleterre, monarque catholique, est chassé de son trône en
1689. Ses fidèles, principalement rassemblés en Écosse, sont
nommés les Jacobites (du latin jacobus,
parce que le gars s'appelle Jacques). Ils tentent par deux fois de le
remettre sur le trône en 1715 et 1719, sans succès. Déjà à
l'époque, le soutien que Jacques reçoit depuis les Highlands
inquiète. Mais rien qui ne puisse porter atteinte à l'assise de la
culture et de la langue gaélique dans le pays. Mais en 1745, Charles
Édouard Stuart, petit-fils de Jacques, débarque en Écosse pour
réclamer le trône de sa famille. L'armée de partisans qu'il
rassemble est composée en grande partie de Gaëls, fidèles au roi
légitime d’Écosse. Après une campagne non sans victoires, les
armées du gouvernement britannique et celle des Stuarts s'affrontent
sur la lande de Culloden, le 16 avril 1746. Mal préparés, et
n'ayant pas le terrain à leur avantage, les Gaëls se font massacrés
et sont contraints de se replier. C'est la fin de l'insurrection.
Mais cette fois-ci les Britanniques ont décidé d'en finir une bonne
fois pour toute. Pendant les mois qui suivent, le port du kilt, du
tartan et des armes sont interdits dans les Highlands, et les troupes
gouvernementales vont de village en village, arrêtant quiconque
semble s'opposer à la couronne, et massacrant parfois les habitants
pour faire bonne mesure. Le système clanique est détruit. Les chefs
qui peuvent être achetés le sont, les autres sont chassés. Le XIXe
siècle porte le coup fatal avec une période appelé the
Clearances (na
Fuadaichean). Les
anciens chefs de clans, désormais relégués au rang de grands
propriétaires fonciers, se voient offrir l'opportunité de remplacer
les membres de leur clan par du bétail, plus viable économiquement.
Les Highlanders sont expulser de leurs terres pour faire place aux
moutons, et forcés à aller s'installer dans les villes
industrielles grandissantes, principalement Glasgow et Édimbourg. Le
choque est grand car encore à l'époque, le chef était vu comme une
figure protectrice et quelqu'un proche de chaque membre du clan. Ce
sentiment de trahison, suivit par l'expulsion et les conditions de
travail dans les usines, amènent de plus en plus de Gaëls à
abandonner leur langue et leur culture pour se fondre dans la masse
industrieuse écossaise des Lowlands.
Il
faut attendre la fin du XXe
siècle pour que la tendance s'inverse. Si le combat pour la défense
du gaélique avait déjà commencé au cours du XIXe,
porté par quelques intellectuels, aristocrates (parfois chefs de
clan) et passionnés, c'est l'autonomie écossaise de 1999 qui permet
un grand pas en avant avec la signature unanime par le parlement
d’Édimbourg, en 2005, de l'Acte de la Langue Gaélique (Gaelic
Language Scotland Act 2005).
Par ce texte, le gouvernement écossais donne au gaélique un statut
officiel sur le territoire national, à égalité avec l'anglais.
Bòrd na Gàidhlig
(« le Bureau du Gaélique ») est créé afin de s'assurer
que le gouvernement tiendra ses engagements et afin de mettre en
place des plans et campagnes visant à augmenter le nombre de
locuteurs du gaélique et à promouvoir la langue dans le pays. Alors
même que tous les recensements du XIXe
siècles à 1991 avaient enregistré un déclin systématique de la
langue, les deux derniers recensements (2001 et 2011) montre une
stabilisation. Aujourd'hui, environ 60,000 personnes parlent
gaélique, et certaines îles des Hébrides extérieures comme
Leòdhas (Lewis) et Uibhist (Uist) sont encore à majorité
gaélisantes. Le gaélique est également parlé nativement en
Nouvelle-Écosse, au Canada, où la langue est désormais protégée
et apprises dans certaines écoles.
Il
semble donc que la longue et riche histoire du gaélique ne s'arrête
pas ici. L'opposition à sa défense et promotion est aujourd'hui
très faible, bien que certains articles anti-gaéliques apparaissent
encore parfois dans les journaux. La sortie en 2014 de la série
Outlander
(Starz), adaptée des romans de Diana Gabaldon, a donné à la langue
une vitrine internationale. Comme de juste, il reste encore beaucoup
de travail pour s'assurer que la langue ne meurt pas et soit
transmise à la génération à venir, mais comme le dit le proverbe,
chan ann leis a' chiad
bhuille a thuiteas a' chraobh [xãn
ãn leʃ a çiat vujlœ
a hujtʃas
a xrəv], « ce n'est pas avec le premier coup que tombera l'arbre »,
et si chacun fait sa part, lìonar
beàrn mòr le clachan beaga [liənar
bja:rn mo:r le klaxan bega], « on comblera un grand trou avec de
petites pierres ».
Sources et plus :
-Ball, Martin J. et Nicole
Müller. 2010 (première édition 1993). The Celtic Languages, 2nd
edition (Londres, New York: Routledge).
-Gàidhlig
Local Studies à http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm
(rapports en anglais). Rapports universitaires sur l'état de la
langue gaélique aujourd'hui dans diverses localités.
-Diana
Gabaldon. 1991-aujourd'hui. Outlander Series. Voir aussi
Outlander (Starz, 2014) à la télé.
-Tobair
an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/
Des enregistrements en gaélique.
-Site
internet de Learn Gaelic: http://learngaelic.net/
Plein de ressources d'apprentissage, incluant un dictionnaire, des
éléments de grammaires, des vidéos, etc.
-Hudson,
Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson,
Moray et Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to
the Gaelic language (Édimbourg
: Edinburgh University Press).
*******
A'll nae scrap this ane in Scots,
acause it's ae wee ower lang awready, bit A'll gie ye ae short
version. A talk aboot the history o Gaelic, the wye we arena siccar
gin it cam til Scotland frae Ireland in the 4th century or
gin it wis born in Scotland at the same time as in Ireland (thare is
muckle debate the-day). Onygate, Gaelic is ane o the auldest scrieved
leid in Europe, an ane o the eldest manuscript is frae Deer,
Aberdeenshire. Intil the 14th century, Gaelic wis the
mucklest leid in Scotland, an aat's fan it wis replacit by Scots. By
the end o the 16th century, ye hid the modren spleet
atween the Scots spikkin Lallands an the Gaelic spikkin Hielands. Bit
the leid wis still gey strang, an Gaelic elites war still fendin
poets an sic folks tae scrieve poetry an siclike. Bit as ye ken, the
Union o the twa crouns in 1603, an aa the sturt aat fallaed made the
Hieland cultur less an less apprised, an it aa came til its tragic
end in 1746 at the battle o Culloden.
Thir days Gaelic is spikken by aroond
60,000 folks, mony o them bein gey auld. Bit it's better nar it uised
for tae be as it became the official leid o Scotland wi equal mense
til English in 2005 wi the Gaelic Language (Scotland) Act.
Bòrd na Gàidhlig (the Board o the Gaelic Leid) wis creatit,
an nu Gaelic is makkin ae wee spot for itsel in Scotland. Fit's mair,
it's still spikken natively in Nova Scotia (Canada), faar it's growin
an aa, an wi Outlander (novels an TV show on Starz, 2014),
folks ootower the warld hiv haurd Gaelic (an Scots!) an are
interestit in it.
Ye saa the wee drawin the ithers hiv
an ye wint yer een an aa? Och, dinna fash yersel, A'll mak ye ane.
It's juist the faimly tree o the Gaelic leid, filk is ae Q-Celtic
leid (wi Erse an Manx), file the ither Celtic leids are P-Celtic
(Breton, Walsh, Cornish). Thay hiv mony differences, bit the Q/P
thingie is frae the fact aat the original indo-european K wis
replacit by ae P in Brythonic leids, sic as penn for ceann
(heid) or map for mac (son). The ither leids are deid,
sae nae bother wi them.
![]() |
| Faimly-tree o the Celtic leids |
Sources an mair:
-Ball, Martin J. an Nicole
Müller. 2010 (first edition 1993). The Celtic Languages, 2nd
edition (London, New York: Routledge).
-Gàidhlig
Local Studies at http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm
(reports in English). Academic reports aboot the state o Gaelic
the-day in different parishes an areas.
-Diana
Gabaldon. 1991-the day. Outlander Series. See Outlander
(Starz, 2014) on TV an aa.
-Tobair
an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/
Recordins in Gaelic.
-Wabsteid
o Learn Gaelic: http://learngaelic.net/
Mony a resource tae lear the leid, includin ae dictionary, grammar,
videos an sic.
-Hudson,
Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson,
Moray an Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to
the Gaelic language (Edinburra :
Edinburgh University Press).
Inscription à :
Articles (Atom)




