Lorg/Klask/Rechercher/Sairch

Affichage des articles dont le libellé est Cànanan na h-Alba / Yezhoù Bro-Skos / Langues d'Ecosse / Scottish Leids. Afficher tous les articles
Affichage des articles dont le libellé est Cànanan na h-Alba / Yezhoù Bro-Skos / Langues d'Ecosse / Scottish Leids. Afficher tous les articles

dimanche 13 novembre 2016

Beagàn Gàidhlig

An-dràsta bidh mi a' toirt abairtean is rudan mar sin dona dhaoine gun Gàidhlig. Tha dòchas agam gum bi sibhse eòlach orra. :P

Sed amañ da heul frazennoù pemdeziek ha talvezus, ur blasig eus yezh ar C'houezeled ! Lakain daveennoù da c'houzout muioc'h da c'houde.

Voici quelques phrases quotidiennes et utiles en gaélique, histoire de vous donner une idée. Je mettrai des références pour en apprendre plus juste en-dessous.

Here's ae wee taste o the Gaelic, wi daily an usefu phrases. A'll pit references tae lear mair juist ablow them.


Madainn mhath! [madɪn va]
Mintin mat !
Bon matin ! (= Bonjour !)
Guid morn !

Feasgar math! [fesgər ma]
Enderv/abardae mat !
Bon après-midi/soir ! (=Bonjour l'après-midi ou le soir)
Guid aifternoon !

Ciamar a tha thu? [kjimar a ha hu]
Penaos emaout ?
Comment es-tu ?
Fit wye are ye?

Tha mi gu math. [ha mi gə ma]
Emaon mat.
Je suis bien.
A'm guid.

Tha mi ceart gu leòr. [ha mi kjarʃd gə ljɔ:r]
Emaon mat a-walc'h.
Je suis assez bien.
A'm aaricht.

Chan eil mi gu math. [xa njel mi gə ma]
N'on ket mat.
Je ne suis pas bien.
A'm nae guid.

Cò às a tha thu? [ko: as a ha hu]
Eus a belec'h emaout ?
D'où viens-tu ?
Faar are ye frae?

Tha mi à Alba/às a' Bhreatainn Bhig/às an Fhraing. [ha mi a alabə/as a vrjɛhtɪn vik/as ãn raŋjg]
Emaon eus a Vro-Skos/a Vreizh/a Vro-C'hall.
Je viens d'Écosse/de Bretagne/de France.
A'm frae Scotland/Brittany/France.

Tapadh leat/leibh. [tahbəɣ lat/liv]
Trugarez dit/deoc'h.
Merci à-toi/à-vous.
Thank ye/ye een.

Mòran taing. [mo:ran taiŋjg]
Trugarez bras.
Merci beaucoup.
Muckle thanks.

Slàinte mhath. [sla:njtʃə va]
Yec'hed mat !
Santé !
Cheers!

Tiriodh! [tʃirioɣ]
Kenavo !
Au revoir !
Cheerioh!

Gabh mo leisgeul. [gav mo ljeʃgjel]
Digarez.
Pardon.
Sorry.


Deskiñ muioc'h / En apprendre plus / Lear mair:
-learngaelic.net (Watch: Speaking Our Language)
-Colm Ó Baoill, Gaelic is Fun! (Acair Ltd, 2004).

-Roibeard Ó Maolalaigh, Iain MacAonghuis, Scottish Gaelic in Twelve Weeks (Birlinn, 2008).

A' Ghàidhlig

     Seo artaigil mu dheidhinn cànain ceilteach na h-Alba, a' Ghàidhlig. Ò, tha fhios agam gu bheil sibh eòlach air a' chànain seo, agus 's dòcha gum bi sibh leisg air leughadh gach rud. Mar sin nì mi oidhirp air pìosa inntinneach a sgrìobhadh.
     Mar a thuirt mi, 's e cànan ceilteach a th' anns a' Ghàidhlig. Bidh na cànanan ceilteach (beò) roinnte ann an dà gheug, na cànanan Ceiltis-Q, no Goidhealach, agus na cànanan Ceiltis-P, no Breatannach. 'S e Gàidhlig na h-Èirinn (Gaeilge [ge:ljgə], Gaoluinn [ge:lɣɪŋ] ann am Mumhan no Gáidhlig [ge:lɪg] ann an Uladh) agus Gàidhlig Manainn (Gaelg [gelg]) a th' ann an dà bhall eile den theaghlach Goidhealach. 'S e Breatnais (brezhoneg), Cumrais (cymraeg) is Còrnais (kernowek) na cànanan Breatannach. Tha am facal “Gàidhlig” (is Goidhealach, Gaeilge, msaa) a' tighinn bhon Sheann-Bhreatnais *guoidel, “daoine fiadh, daoine na coille”. B' e saoranaich an Ròimh a bh' anns na Breatnaich aig tòiseach an linn Crìostail, agus 's mathaid gun robh sinne a' smaointeachadh nach robh na Gàidheil cho sìobhalaichte na sinne. Mata, cha robh duine riamh gun lochd, agus tha mi duilich gun do shaoil mo shinnsearan mar sin. ;)
     Co-dhiù, tha na cànanan Goidhealach is Breatannach a' tighinn bhon dearbh-fhreumh, cànan nach do leig lorg, a' Cheiltis Chumanta. Chan e cànanaiche a th' annam, agus mar sin cha bhi mi a' mìneachadh am fàth, ach sgoilt an cànan seo agus nochd dà gheug: na cànanan Ceiltis-Q is na cànanan Ceiltis-P. Bha mòran diofar eatorra, ach 's e “P/Q” am facal a chleachdadh a chionn is gun do nochd [p] anns na cànanan Breatannach far an robh [k] anns na cànanan eile. Mar eisimpleir, 's e penn am facal Breatnais a th' ann an àite “ceann”, map an àite “mac” is per an àite “coire”. Chan eilear cinnteach cuin a bha iad roinnte, ach tha e soilleir gun robh cànanan ceilteach P is cànanan Q ann ann an tòiseachadh nam Meadhan-Aoisean. Seo craobh bheag den teaghlach cheilteach (chan eil i rò-phuingeil):


Craobh-theaghlaich nan cànanan ceilteach


     Nochd cànan anns an ùine-siud: Seann-Ghàidhlig. Aig an toiseach bha e snaidhte ann an clach ri ogham, abaisidh dhùthasach airson in-sgrìobhaidh tiodhlacaidh a dhèanamh, ach gu math moch chleachd na manaich a bha a' sgrìobhadh aig an àm-siud an abaisidh laidin. 'S e Seann-Ghàidhlig an chiad-chànan dùthchasach (an coimeas ri Laidin is Greugais) sgrìobhte ann an Roinn-Eòrpa riamh, agus bhon 6mh linn gun 10mh linn sgrìobhadh tòrr teacsaichean lagha, creideimh is faoinsgeil. Thathar eòlach air seo air sàillibh na làmh-sgrìobhainnean bho dheireadh nam Meadhan-Aoisean a thàinig thugainn, làmh-sgrìobhainnean copaigte bho fhir nas shine. 'S e Leabhar Dhèir fear dena teacsaichean as sine sgrìobhte anns a' Sheann-Ghàidhlig, agus b' e ann an Dèir (abair iongnadh!), ann an Siorrachd Obar Dheathain, a chaidh a sgrìobhadh.
     Dh'fhàs a' Sheann-Ghàidhlig gu Meadhan-Ghàidhlig eadar an 10mh linn is an 12mh linn, agus b' ann dair a thachair rud caran neònach airson na h-ùine-siud: shocraich na Gàidheil gun cleachdadh iad cànan litreachail aonaichte air feadh na Gàidhlealtachd, bho Mhumhan (Èirinn a Dheas) gu Cataibh (Alba a Thuath). Mar sin, chan eil fhios againn cuin a bha an sgolt eadar Gaeilge, Gàidhlig is Gaelg a chionn is gu bheil gach teacsa againn eadar an 12mh linn is an 16mh linn ann an Gàidhlig Chlasaigeach Chumanta sin. Ach b' ann aig deireadh nam Meadhan-Aoisean gun do nochd Gàidhlig na h-Alba mar chànan beagan eadar-dhealaichte, mar eisimpleir ann an Leabhar Deathan Lios Mòir, anns a' 16mh linn.

     As dèidh sin tha aithne agaibh air an eachdraidh: bha trioblaidean mòr anns a' Bhreatainn fad an 17mh linn agus ann an 1689 ghabh Uilliam Orange is Màiri rìgh-chathair na Breatainn agus chuir iad Seumas VII is II air falbh. Ann an 1715 is 1719, rinn Seumas oidhirp a rìoghachd ath-ghabhail ri cuideachadh nan Albannaich, gun bhuaidh. Aig an àm, cha robh na Gàidheil cho làidir 's a bha iad roimhe sin, ach bha iad a' dèanamh ceart gu leòr agus bha cultar is cànan na Gàidhleatachd beò is sunndach fhathast. Ach tha fhios agaibh nach do mhair seo as dèidh aramach 1745 is Blàr Chùl Lodair (1746). Shocraich daoine ann an Dùn Èideann is ann an Lunnainn gun robh na Gàidheil fada rò-chunnartach agus mhùch iad a' Ghàidhealtachd. B' e sin deireadh siostam nan cinnidhean agus crìonadh dòighean beatha nan Gàidheil. Lena Fuadaichean (Clearances) ann an 19mh linn, dh'fhàs a' Ghàidhlig nas laige. An-diugh, chan eil ach 60,000 daoine ga bruidhinn air feadh na h-Alba.
     Ach cha bhi an dealbh cho dorcha: ri Achd na Gàidhlig (Alba) ann an 2005 is dìcheall nan Gàidheal an latha an-diugh, bidh a' Ghàidhlig a' dèanamh beagan nas fhèarr nà bha i. Tha fhios nach eil e cho math 's a bhios sinn ag iarraidh, ach bha e fada nas miosa leth-cheud bliadhna airais, nach robh? Agus le rudan mar Outlander, tha ainm is cliù na Gàidhlig is nan Gàidheal fad an t-saoghail. An-dràsta, feumaidh sinne Gàidhlig bheartach, bhriathrach, sgiamhach a bhruidhinn, leabhraichean a sgrìobhadh, filmichean a dhèanamh is thar chàich clann a thogadh tron chànan. Tha e nas fhasa bruidhinn na dèanamh, omh? Mata, chan ann leis a' chiad bhuille a thuiteas a' chraobh, agus ma tha gach Gàidheal, seann agus òg, dùthchasach agus ùr, a chuideachadh, lìonaidh sinn beàrn mòr le clachan beaga.


Bunan is barrachd:
-Ball, Martin J. is Nicole Müller. 2010 (ciad eagran 1993). The Celtic Languages, 2nd edition (Lunainn, New York: Routledge).
-Gàidhlig Local Studies aig http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm (Aithisgean sa Bheurla). Aithisgean mu dheidhinn stàta na Gàidhlig an latha an-diugh ann an gach sgìre.
-Diana Gabaldon. 1991-an-diugh. Outlander Series. Seall air Outlander (Starz, 2014) air an tbh cuideachd.
-Tobair an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/ Airson clàraidhean sa Ghàidhlig.
-Làrach-lìn Learn Gaelic: http://learngaelic.net/ Tha tòrr ann bho fhaclair gu filmichean is msaa.
-Hudson, Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson, Moray is Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to the Gaelic language (Dùn Èideann: Edinburgh University Press).

*******

     Ma! Setu amañ hor c'henderv keltiek : ar gouezeleg. E brezhoneg e lavarer «gouezeleg Bro-Skos» pe «gouezeleg skoseg», zoken ma ne vez ket mesket gant he div c'hoar, iwerzhoneg (pe «gouezeleg Bro-Iwerzhon») ha manaveg (pe «gouezeleg Enez-Vanav»). Evel ma oa lavaret er pennad a-zivout ar skoseg, arabat deoc'h envel gouezeleg Bro-Skos «skoseg», pe a-hend-all ne chomo ger ebet d'envel ar skoseg e-unan!
     E gouezeleg Bro-Skos, anv ar yezh a vez Gàidhlig [ga:lɪg], hag un anv benel eo. Anvioù ar gouezelegoù all a zo Gaelg [gelg] evit ar manaveg, ha Gaeilge [ge:ljgə] e Bro-Gonnac'ht (Iwerzhon a Gornôg), Gaolainn [ge:lɣɪŋ] e Bro-Vouan (Iwerzhon a-zehoù) ha Gáidhlig [ge:lɪg] e Bro-Ulad (Iwerzhon a-gleiz). Ar gerioù gàidheal (unan a gaoz gouezeleg) ha gàidhlig a zeu diouzh an henvrezhoneg *guoidel, «tud ar c'hoajoù, tud gouez». Normal eo neuze mard eo «gouezel» ha «gouez» (ha «gwez»?) hañval. Tud savaj, hep mar !
     Ur yezh geltiek an inizi eo ar gouezeleg, hag ez resis ur yezh Q-keltiek. Dre voaz e ranner ar yezhoù keltiek an inizi (lezit ar galianeg, leponteg, keltibereg h.a. a-gostez) e div skourr, ar yezhoù goidelek, pe Q-keltiek, hag ar yezhoù predenek, pe P-keltiek. Meur a zisheñvelderioù a zo etrezo, met an hini a savas evel arouez ar rannañ a oa ur P a eillec'hias er yezhoù predenek ur K a oa er yezhoù goidelek. Na rit ket bil, reiñ a rin skwerioù. Ar brezhoneg «penn» a vez «ceann» e gouezeleg, «pep» a vez «gach», «pemp» a vez «còig», «pe» (ar ger goulennata) a vez «», «mab» a vez «mac» ha «per» a vez «coire». Forzh penaos, n'eo ket sur peur e oant rannet, met gouzout a ouzer e oa eus ar yezhoù Q hag eus ar yezhoù P e penn-kentañ ar Grennamzer, ha setu ar pezh a zo dedennus deomp.


Gwezenn-diegezh ar Yezhoù Keltiek
     E penn-kentañ ar Grennamzer e teuas war-wel ur yezh a anver henouezeleg, pe heniwerzhoneg (Seann-Ghàidhlig). An heniwerzhoneg eo a zo ar yezh gant al lennegezh goshañ (paneve d'al latin ha d'ar gregaj) en Europa. Da gentañ e oa skrivet gant ogamoù, ur c'hroaz-Doue genidik az implijed war vein, met buan a-walc'h e teuas ar c'hroaz-Doue latin da vezañ implijet. A-hed penn-kentañ ar Grennamzer (VIvet – Xvet kantved) e oa skrivet a bep seurt lezennoù, testennoù relijiel ha mojennoù, ha kalz anezho a zeuas davedomp, miret e dornskridoù a Vro-Iwerzhon hag a Vro-Skos, met ivez eus a Vreizh ha pep korn Europa. Unan eus dornskridoù koshañ ar gouezeleg a oa kavet e Bro-Skos, e gwalarn Aberdin : Levr Der (Leabhar Dhèir), un dornskrid eus an XIIvet kantved gant testennoù e-barzh eus penn-kentañ ar Grennamzer. Cheñch a reas an heniwerzhoneg d'ar grenniwerzhoneg etre an Xvet hag an XIIvet kantved. Ar pezh a c'hoarvezas da c'houde a zo souezhus a ral evit ur yezh grennamzerel : er XIIIvet kantved e oa savet gant brientin Bro-Iwerzhon ha Bro-Skos ar pezh a anver «Gouezeleg Klasel Boutin». Ur yezh lennegel e oa, ha pep hini a skrive enni hep implijout rannyezhoù. Sur eo e oa rannyezhoù avat, met abalamour d'ar Gouezeleg Klasel n'hor beus skwerioù ebet eus ar gouezeleg lec'hel e Skos pe en Iwerzhon a-raok ar XVIvet kantved. Levrioù evel Levr Lios Mòr (Leabhar Deathan Lios Mòir), d'ar c'hantved-se, a ziskouez evit ar wech gentañ ur yezh ned eo ket klasel na lennegel.
     N'omp ket sur penaos ez erruas ar gouezeleg e Bro-Skos. Abaoe ar IVvet kantved e oa degouezhet e kornôg ar vro tud eus a Vro-Iwerzhon, ha soñjal a ra d'an istorourien e oa d'an ampoent e teuas ar gouezeleg. Abaoe un nebeud bloavezhioù avat e vez tud o lavarout e c'hellje bezañ bet ganet ar yezh e Bro-Skos d'an hevelep mare ma oa bet ganet e Bro-Iwerzhon. N'ouzer ket. Ar pezh a gont a zo e teuas tamm-ha-tamm ar gouezeleg da vezañ kentañ-yezh Bro-Skos etre ar Vvet kantved hag an XIIIvet kantved. Kaozeet e oa gant ar brientin, gant ar roueed, gant an Iliz hag an holl dud. Ar pikteg, ur yezh geltiek all na lezas hogos roudoù ebet, az eas da get, eillec'hiet gant ar gouezeleg. An henvrezhoneg a oa kaozeet ivez e Strathclyde (mervent ar vro) hag e Lothian (tro-dro Dinedin), met eillec'hiet e oa tamm-ha-tamm gant ar gouezeleg er c'hornôg hag ar skoseg er reter. Er XIVvet kantved e oa kaozeet gouezeleg hogos pep lec'h e Bro-Skos, nemet en Inizi Orc'h ha Shetland hag e parrezioù 'zo er gevred. Met, evel ma ouzit gant istor ar skoseg, dont a reas yezh c'hermanek Bro-Skos war greñvaat d'ar mare-se ha setu penaos e teuas ar gouezeleg da vezañ nemet yezh an Uheldirioù.
     Ne baouezas ket ar gouezeleg da vezañ yezh ar brientin en Uheldirioù, ha skoazellet e oa ar varzhed ganto, o sevel ul lennegezh pinvidik-mor ha ken brav. Met e penn-kentañ an XVIIvet kantved e teuas Bro-Skos ha Bro-Saoz da vezañ unvan dindan kurunenn Breizh-Veur, ha kamm-ha-kamm e oa goulennet da dierned an Uheldirioù kas o bugale da vezañ kelennet ha maget en Izeldirioù pe e Bro-Saoz, hag hervez ar Saozon ha Skosiz an Izeldirioù, a oa holl Protestanted, ne oa an Uheldirioù nemet ul lec'h leun a dud gouez (gwir eo e-keñver an etimologiezh !) na gaozee ket an hevelep yezh hag a oa Katoliked daonet evit lod anezho.
     E diwezh an XVIIvet kantved, Jakez VII a Vro-Skos ha II a Vro-Saoz, Roue Breizh-Veur ha katolik, ha oa chaseet diouzh e gador-roueel hag eillec'hiet gant ur Roue hag ur Rouanez protestant. Klask a reas adtapout e c'halloud, hag abalamour ma oa ur Skosad e klaskas skoazell en Uheldirioù e vro genidik. E 1715 ha 1719 en em savas tud 'zo e Bro-Skos da gas Jakez en-dro war gador-roueel Londrez, hep berzh. Met kenderc'hel a rae ar C'houezeled da vevañ o buhezioù en o yezh, ha mat pell 'zo. Met e 1745-46, ober a rejont un emsavadenn veur ha daer o heuliañ Bonnie Prince Charlie, mab Jakez VIII. Ne oa ket pell diouto ar maout, ha goude ma oant bet trec'het e Culloden (16 Ebrel 1746) e tivizas tud Dinedin ha Londrez e oa kozh poent ober o stal d'ar C'houezeled. Difennet e oa en em wiskañ gant kiltoù, ha distrujet ar gevredigezh hengounel, ar c'henelioù («klanoù») ha pep tra a denne da sevenadur keltiek ar vro. Hag a-hed an XIXvet kantved, gant ar skol hag an industrierezh e oa lakaet muioc'h-muiañ a dud da gaozeal skoseg pe saozneg. An dierned, a oa e penn pep kenel, ha oa gwelet gant ar Saozon evel perc'henned an douaroù, ha kourajet e oant da gas tud o c'henel d'ar c'hêrioù bras da labourat en industri, ha lakaat en o flas deñved. Anvet eo ar mare-se «The Clearances» (Na Fuadaichean, «Ar Rakuitoù»), ha seul ma yelo an dud, dre gaer pe dre heg, da chom e Glasc'hu pe Dinedin, seul ma tilezont o yezh.
     N'eo nemet e diwezh an XXvet kantved ma oa roet doujañs ha skoazell d'ar c'houezeleg, ha goude ma teuas Bro-Skos da vezañ emren e 1999, e oa savet Akt ar Yezh C'houezelek 2005 (Gaelic Language Scotland Act 2005). Gant an akt-se e teuas henyezh ar vro da vezañ yezh ofisiel gant kement a zoujañs hag ar saozneg, ha savet e oa Bòrd na Gàidhlig (Ofis ar Gouezeleg), un ensavadur ofisiel da skoazell diorren ar yezh. Diwar 5,3 million skosad ne chom nemet 60,000 ouzh he c'homz avat, ha lod anezho kozh a-walc'h. Yezh gentañ meur a zud eo c'hoazh en Inizi-Gall (Innse Gall, galleg Îles Hébrides Extérieures), ha diorren a reer meur a dra e-keñver an deskadurezh hag all. Kaozeet e vez ivez e Skos Nevez (Kanada), lec'h m'emañ diwallet evel ur yezh vinorel, ha m'emañ muioc'h-muiañ a dud ouzh he c'haozeal – distreiñ a rin dezhi en ur pennad a zeu.
     N'eo ket echu c'hoazh istor hir ha pinvidik yezh ar C'houezeled. N'eus ket kalz a dud hag a wel ar yezh evel un dra fall hiziv an deiz (zoken ma vez an dud-se oc'h embann traoù er gazetennoù a-wechoù), hag a drugarez da Outlander (levrioù ha heuliadoù TV evit Starz, 2014) eo brudet ha karet ar yezh er bed a-bezh. Hag evel gant ar brezhoneg, n'eo ket gant an taol kentañ e kouezho ar wezenn (chan ann leis a' chiad bhuille a thuiteas a' chraobh [xãn ãn leʃ a çiat vujlœ a hujtʃas a xrəv]), ha ret eo da bep hini ober e seizh gwellañ, rak leunier toull veur gant kerreg bihan (lìonar beàrn mòr le clachan beaga [liənar bja:rn mo:r le klaxan bega]).


Mammennoù:
-Ball, Martin J. ha Nicole Müller. 2010 (kentañ embannadur 1993). The Celtic Languages, 2nd edition (Londrez, New York: Routledge).
-Gàidhlig Local Studies e http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm (Danevelloù e saozneg). Danevelloù skolveurel lec'hel a-zivout stad ar gouezeleg dre barrez hiziv an deiz.
-Diana Gabaldon. 1991-hiziv. Outlander Series. Sell ouzh Outlander (Starz, 2014) war ar skinwel ivez.
-Tobair an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/ Enrolladennoù e gouezeleg.
-Lec'hienn-genrouedad Learn Gaelic: http://learngaelic.net/ A bep seurt : ur geriadur, filmoù, yezhadur, h.a.
-Hudson, Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson, Moray ha Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to the Gaelic language (Dinedin : Edinburgh University Press).

*******

     Voici donc l'article sur le gaélique, la langue celtique d’Écosse ! Bien que l'appellation « gaélique écossais » soit plus précise, il est parfaitement acceptable de dire simplement « gaélique », sachant que les deux autres langues portant ce qualificatif ont un nom à elles, à savoir l'irlandais, ou gaélique irlandais, et le mannois, ou gaélique mannois (parlé sur l'Île de Man). Par contre, comme vous l'aurez compris, il vaut mieux éviter de dire « écossais », car il existe une autre langue portant ce nom, le scote.
     Bref ! Le nom gaélique du gaélique est Gàidhlig [ga:lɪg], qui est un nom féminin. Les deux autres langues gaéliques s'appellent Gaelg [gelg] pour le mannois, et Gaeilge [ge:ljgə] en Connaught, Gaolainn [ge:lɣɪŋ] en Munster et Gáidhlig [ge:lɪg] en Ulster pour l'irlandais. Les mots gàidheal (un Gaël) et gàidhlig (la langue gaélique), et par extension le français « Gaël, gaélique », viennent du vieux breton *guoidel, « peuple sauvage, peuple des bois ». En breton (et gallois, et cornique) moderne, le mot gouez signifie toujours sauvage, et gouezel signifie Gaël. Cela vient probablement du fait que les Bretons (au sens large, donc Gallois, Corniques) étaient des citoyens de Rome, voyant donc leurs cousins d'Irlande et de l'Ouest écossais comme quelques peu rustres. Les deux cultures et sociétés n'étaient (et ne sont) pas si différentes dans les faits, mais nos ancêtres ne le voyaient pas forcément ainsi.
     Le gaélique est ce qu'on appelle une langue celtique insulaire (à savoir, venant des îles britanniques et d'Irlande), comme toutes les langues celtiques encore parlées de nos jours, breton inclus. Ces langues descendent toutes d'une langue indo-européenne originelle n'ayant pas laissé de traces, le celtique commun. Elles se sont séparées en deux familles, la famille Q-celtique, à laquelle appartiennent les trois gaéliques, et la famille P-celtique, à laquelle appartiennent le breton, le gallois et le cornique. Il existe un certains nombre de différences grammaticales, lexicales et phonologiques entre ces deux familles, et la séparation P/Q vient d'une de ces différences, à savoir le remplacement dans les langues brittoniques de l'ancien [k] indo-européen par un [p]. Par exemple, là où le gaélique dit ceann [kjaun] (« tête »), le breton dit penn [pen] ; lorsque le gaélique a mac [maxg] (« fils »), le breton a mab [ma:p], et là où le gaélique a coire [kɔrjə] (« chaudron ») le breton a per [pe:r]. Se lancer dans le pourquoi du comment du quand ces deux familles sont apparues serait interminable car il n'existe pas d'accord entre les linguistes, mais cette séparation avait déjà eu lieu à la fin de l'Antiquité, lorsque les langues celtiques que nous connaissons aujourd'hui firent leur première apparition.

Arbre-généalogique des langues celtiques
     Au début du Moyen Âge (Ve-VIe siècles) apparaît dans nos sources une langue nommée le vieil irlandais (Seann-Ghàidhlig). Le vieil irlandais dispose de la littérature vernaculaire (en contraste avec le grec et le latin) la plus ancienne d'Europe. Les premières traces de cette langues sont des inscriptions dites ogamiques, à savoir des inscriptions funéraires et commémoratives gravées sur des menhirs en utilisant l'alphabet ogamique, un alphabet propre au vieil irlandais. Assez vite, et avec la Christianisation de l'Irlande, les moines emploient l'alphabet latin pour retranscrire leur langue, et entre le VIe et le Xe, la littérature du vieil irlandais nous fournit toute sorte de textes, des anciennes lois aux légendes en passant par des écrits religieux et intellectuels.
     On ne sait pas vraiment quand le gaélique s'implanta en Écosse. La thèse traditionnelle veut que les premiers Gaëls soient venues d'Irlande vers le IVe siècle de notre ère et aient colonisé le sud-ouest du pays (le conté actuel d'Argyll). Certains chercheurs pensent désormais que le gaélique aurait pu naître des deux côtés de la mer, et n'aurait donc pas été importé. Toujours est-il qu'au début du Moyen Âge le gaélique est déjà bien implanté en Calédonie au côté du picte et du vieux breton (deux autres langues celtiques), et des dialectes anglo-saxons qui comme vous le savez donneront naissance au scote. À partir du VIIIe siècle, le gaélique s'étend au-delà de l'ouest pour conquérir le territoire des Pictes à l'est et des Bretons au sud, et au XIVe siècle la langue est parlée partout sur le territoire de l'actuelle Écosse, même si certaines parties du sud-ouest conservent encore de fortes poches germaniques. L'époque à laquelle le gaélique écossais se sépare de son confrère irlandais est incertaine pour une raison surprenante et unique au le Moyen Âge : au XIIIe siècle, les Gaëls d'Irlande et d’Écosse décident d'adopter un standard unique pour écrire leur langue, chose qui n'arrivera pas dans le reste de l'Europe avant plusieurs siècles. Et donc des années 1200 au XVIe siècle, tous les textes gaéliques dont nous disposons sont écrits dans une langue standard, sans possibilité d'y discerner des dialectes. C'est au XVIe siècles avec des ouvrages comme le Livre du Dean de Liosmore (Leabhar Deathan Lios Mòir) qu'un parlé proprement écossais fait son apparition dans la littérature, bien que cette langue soit alors toujours pleinement inter-compréhensible d'avec l'irlandais.
     Comme vous le savez si vous avez lu l'article sur le scote, le gaélique avait déjà perdu du terrain au XVIe siècle. C'est en fait à la fin de cette période que se fixe la limite actuelle entre les Highlands, ou Gàidhealtachd [gɛ:əldəxk] (« là où vivent les Gaëls ») et les Lowlands, ou Galldachd [gauldaxk] (« là où vivent les étrangers »). Malgré ce recule du gaélique, il reste la langue des Highlands, parlé par les gens de toutes les classes sociales. Les élites traditionnelles et chefs de clans, alors très puissants, sont patrons de bardes, poètes et artistes de toutes sortes qui composent dans la langue gaélique, considérée plus prestigieuse que les parlers du sud. Mais en 1603, les couronnes d’Écosse et d'Angleterre s'unissent sous la dynastie (écossaise et surtout scote) des Stuarts. Le XVIIe siècle est en Grande-Bretagne une période de révolutions et de grands changements. Après moult troubles, Jacques VII d’Écosse et II d'Angleterre, monarque catholique, est chassé de son trône en 1689. Ses fidèles, principalement rassemblés en Écosse, sont nommés les Jacobites (du latin jacobus, parce que le gars s'appelle Jacques). Ils tentent par deux fois de le remettre sur le trône en 1715 et 1719, sans succès. Déjà à l'époque, le soutien que Jacques reçoit depuis les Highlands inquiète. Mais rien qui ne puisse porter atteinte à l'assise de la culture et de la langue gaélique dans le pays. Mais en 1745, Charles Édouard Stuart, petit-fils de Jacques, débarque en Écosse pour réclamer le trône de sa famille. L'armée de partisans qu'il rassemble est composée en grande partie de Gaëls, fidèles au roi légitime d’Écosse. Après une campagne non sans victoires, les armées du gouvernement britannique et celle des Stuarts s'affrontent sur la lande de Culloden, le 16 avril 1746. Mal préparés, et n'ayant pas le terrain à leur avantage, les Gaëls se font massacrés et sont contraints de se replier. C'est la fin de l'insurrection. Mais cette fois-ci les Britanniques ont décidé d'en finir une bonne fois pour toute. Pendant les mois qui suivent, le port du kilt, du tartan et des armes sont interdits dans les Highlands, et les troupes gouvernementales vont de village en village, arrêtant quiconque semble s'opposer à la couronne, et massacrant parfois les habitants pour faire bonne mesure. Le système clanique est détruit. Les chefs qui peuvent être achetés le sont, les autres sont chassés. Le XIXe siècle porte le coup fatal avec une période appelé the Clearances (na Fuadaichean). Les anciens chefs de clans, désormais relégués au rang de grands propriétaires fonciers, se voient offrir l'opportunité de remplacer les membres de leur clan par du bétail, plus viable économiquement. Les Highlanders sont expulser de leurs terres pour faire place aux moutons, et forcés à aller s'installer dans les villes industrielles grandissantes, principalement Glasgow et Édimbourg. Le choque est grand car encore à l'époque, le chef était vu comme une figure protectrice et quelqu'un proche de chaque membre du clan. Ce sentiment de trahison, suivit par l'expulsion et les conditions de travail dans les usines, amènent de plus en plus de Gaëls à abandonner leur langue et leur culture pour se fondre dans la masse industrieuse écossaise des Lowlands.
     Il faut attendre la fin du XXe siècle pour que la tendance s'inverse. Si le combat pour la défense du gaélique avait déjà commencé au cours du XIXe, porté par quelques intellectuels, aristocrates (parfois chefs de clan) et passionnés, c'est l'autonomie écossaise de 1999 qui permet un grand pas en avant avec la signature unanime par le parlement d’Édimbourg, en 2005, de l'Acte de la Langue Gaélique (Gaelic Language Scotland Act 2005). Par ce texte, le gouvernement écossais donne au gaélique un statut officiel sur le territoire national, à égalité avec l'anglais. Bòrd na Gàidhlig (« le Bureau du Gaélique ») est créé afin de s'assurer que le gouvernement tiendra ses engagements et afin de mettre en place des plans et campagnes visant à augmenter le nombre de locuteurs du gaélique et à promouvoir la langue dans le pays. Alors même que tous les recensements du XIXe siècles à 1991 avaient enregistré un déclin systématique de la langue, les deux derniers recensements (2001 et 2011) montre une stabilisation. Aujourd'hui, environ 60,000 personnes parlent gaélique, et certaines îles des Hébrides extérieures comme Leòdhas (Lewis) et Uibhist (Uist) sont encore à majorité gaélisantes. Le gaélique est également parlé nativement en Nouvelle-Écosse, au Canada, où la langue est désormais protégée et apprises dans certaines écoles.
     Il semble donc que la longue et riche histoire du gaélique ne s'arrête pas ici. L'opposition à sa défense et promotion est aujourd'hui très faible, bien que certains articles anti-gaéliques apparaissent encore parfois dans les journaux. La sortie en 2014 de la série Outlander (Starz), adaptée des romans de Diana Gabaldon, a donné à la langue une vitrine internationale. Comme de juste, il reste encore beaucoup de travail pour s'assurer que la langue ne meurt pas et soit transmise à la génération à venir, mais comme le dit le proverbe, chan ann leis a' chiad bhuille a thuiteas a' chraobh [xãn ãn leʃ a çiat vujlœ a hujtʃas a xrəv], « ce n'est pas avec le premier coup que tombera l'arbre », et si chacun fait sa part, lìonar beàrn mòr le clachan beaga [liənar bja:rn mo:r le klaxan bega], « on comblera un grand trou avec de petites pierres ».


Sources et plus :
-Ball, Martin J. et Nicole Müller. 2010 (première édition 1993). The Celtic Languages, 2nd edition (Londres, New York: Routledge).
-Gàidhlig Local Studies à http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm (rapports en anglais). Rapports universitaires sur l'état de la langue gaélique aujourd'hui dans diverses localités.
-Diana Gabaldon. 1991-aujourd'hui. Outlander Series. Voir aussi Outlander (Starz, 2014) à la télé.
-Tobair an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/ Des enregistrements en gaélique.
-Site internet de Learn Gaelic: http://learngaelic.net/ Plein de ressources d'apprentissage, incluant un dictionnaire, des éléments de grammaires, des vidéos, etc.
-Hudson, Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson, Moray et Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to the Gaelic language (Édimbourg : Edinburgh University Press).

*******

     A'll nae scrap this ane in Scots, acause it's ae wee ower lang awready, bit A'll gie ye ae short version. A talk aboot the history o Gaelic, the wye we arena siccar gin it cam til Scotland frae Ireland in the 4th century or gin it wis born in Scotland at the same time as in Ireland (thare is muckle debate the-day). Onygate, Gaelic is ane o the auldest scrieved leid in Europe, an ane o the eldest manuscript is frae Deer, Aberdeenshire. Intil the 14th century, Gaelic wis the mucklest leid in Scotland, an aat's fan it wis replacit by Scots. By the end o the 16th century, ye hid the modren spleet atween the Scots spikkin Lallands an the Gaelic spikkin Hielands. Bit the leid wis still gey strang, an Gaelic elites war still fendin poets an sic folks tae scrieve poetry an siclike. Bit as ye ken, the Union o the twa crouns in 1603, an aa the sturt aat fallaed made the Hieland cultur less an less apprised, an it aa came til its tragic end in 1746 at the battle o Culloden.
     Thir days Gaelic is spikken by aroond 60,000 folks, mony o them bein gey auld. Bit it's better nar it uised for tae be as it became the official leid o Scotland wi equal mense til English in 2005 wi the Gaelic Language (Scotland) Act. Bòrd na Gàidhlig (the Board o the Gaelic Leid) wis creatit, an nu Gaelic is makkin ae wee spot for itsel in Scotland. Fit's mair, it's still spikken natively in Nova Scotia (Canada), faar it's growin an aa, an wi Outlander (novels an TV show on Starz, 2014), folks ootower the warld hiv haurd Gaelic (an Scots!) an are interestit in it.

     Ye saa the wee drawin the ithers hiv an ye wint yer een an aa? Och, dinna fash yersel, A'll mak ye ane. It's juist the faimly tree o the Gaelic leid, filk is ae Q-Celtic leid (wi Erse an Manx), file the ither Celtic leids are P-Celtic (Breton, Walsh, Cornish). Thay hiv mony differences, bit the Q/P thingie is frae the fact aat the original indo-european K wis replacit by ae P in Brythonic leids, sic as penn for ceann (heid) or map for mac (son). The ither leids are deid, sae nae bother wi them.
Faimly-tree o the Celtic leids

Sources an mair:
-Ball, Martin J. an Nicole Müller. 2010 (first edition 1993). The Celtic Languages, 2nd edition (London, New York: Routledge).
-Gàidhlig Local Studies at http://www.linguae-celticae.org/GLS_english.htm (reports in English). Academic reports aboot the state o Gaelic the-day in different parishes an areas.
-Diana Gabaldon. 1991-the day. Outlander Series. See Outlander (Starz, 2014) on TV an aa.
-Tobair an Dualchais/Kist o Riches: http://www.tobarandualchais.co.uk/ Recordins in Gaelic.
-Wabsteid o Learn Gaelic: http://learngaelic.net/ Mony a resource tae lear the leid, includin ae dictionary, grammar, videos an sic.
-Hudson, Benjamin. 2014. The Picts (Chichester: Wiley Blackwell).
-Watson, Moray an Michelle Macleod (eds). 2010. The Edinburgh companion to the Gaelic language (Edinburra : Edinburgh University Press).

dimanche 6 novembre 2016

Ae wee bit o Scots leid

Nu, ae thochtie taste o the Scots leid will follae, sae gin ye aaready spik the leid ye winna care ower muckle aboot it, A jealouse. Anither baur? Aaricht, aaricht. Div ye ken faar echt is? Atween sivven an nine.

Cha bhi an seo ach eiseimpleirean den Albais, abairtean làitheil is msaa. Chan eil dòigh sgrìobhaidh a-mhàin san Albais, agus sgrìobhaidh càch mar a bhruidhneas e. Bidh mise a' cleachdadh sgrìobhaidh gnàth a chìthear gu minig, agus bidh mi a' cleachdadh fuaimean na doric a chionn is gu bheil mi a' fuireach ann an Obar Dheathain. Bidh doric beagàn eadar-dhealaichte bho dual-chainntean eile, mar eisimpleir bidh [i] gu math tric far am bi [a] ann an dual-chainnt eile, agus bidh gach WH (roimhe sin QUH) [hw] a' dol gu [f]. Mar sin, sgrìobhaidh mi WH ach bidh an tar-sgrìobhadh fuaimneachail [f]. Cha bhi dà-fhoghar a' Bheurla ann an doric gu math tric, agus bidh R làidir albannach ann. Tha mi cinnte gu bheil fhios agaibh gu dè a tha blas na h-Albais. ;)

Ma! Amañ e tiskouezin un dornad frazennoù ha gerioù pemdeziek e skoseg. Dav eo gouzout n'eus doare-skrivañ boutin ebet e skoseg, ha cheñch a ra hervez rannyezh pep hini, hag a-wechoù hervez piv zo o skrivañ en hevelep rannyezh. Implijout a rin un doare-skrivañ a vez gwelet alies a-walc'h, ha heuliañ a rin distagadur Aberdin, lec'h m'emaon o chom. M'ho peus lennet ar pennad a-raok, gouzout a ouzit eo doreg anv rannyezh Aberdin. Disheñvel eo ouzh rannyezhoù all e-keñver fonologiezh, gant [i] e-lec'h [a] gwall alies, hag ar sonenn WH (a oa QUH) [hw] distaget [f], evel ma ra ar Vigoudenned pa lavaront "c'hwi" [fi] e-lec'h [hwi]. Mod-se, normal eo ma skrivan WH er frazenn met [f] en adskrivañ fonologel. Arabat klask ober diftongennoù evel e saozneg, ha mar plij, grit ur R leonat brav ha krenn, ha neket ur R saoz a Vro-Dreger ! M'ho peus c'hoant klevout an distagadur, kit da sellout ouzh an heuliad Outlander. Deomp de'i !  

Donc, ici nous allons simplement nous pencher sur un petit échantillons de phrases quotidiennes en scote, telles les salutations et compagnie. Il est bon de savoir que le scote ne dispose à l'heure actuelle d'aucune norme écrite fixe, et que l'orthographe peut varier grandement en fonction du dialecte, voire du locuteur. Je tâcherai d'employer un orthographe assez courant, mais en suivant principalement la prononciation d'Aberdeen, où j'habite. Si vous avez suivi l'article précédent, vous saurez que le parler d'Aberdeen s'appelle le doric. Il diffère d'autres dialectes phonologiquement, notamment par le remplacement de certains [a] par des [i], et surtout le remplacement du WH (anciennement QUH) [hw] classique par un [f]. Donc si vous voyez écrit WH mais retranscrit phonétiquement [f], ne vous en faites pas, c'est le doric. Autre chose, il n'y a pas les mêmes diphtongues en scote qu'en anglais, donc faites moi de belles voyelles bien rondes et germaniques. Et je veux entendre les R rouler. Pour vous faire une idée, allez donc jeter un œil à la série Outlander ! Allez hop !

Guid mornin! [gyit mɔrnen]
Madainn mhath!
Deiz mat ! (biz.-ha-biz. "beure mat")
Bonjour ! (lit. "bon matin")

Guid eenin! [gyit ɪ:nɪn]
Feasgar math!
Bizig-ha-bizig "Abardaez mat !"
Bonsoir !

Whit like? [fit lɑɪk]
Ciamar a tha thu/sibh?
Mat ar jeu ?
Ça va ?

Hou's yer dous? [hyz jir dyz]
Ciamar a tha do cholmain? (= Ciamar a tha thu?)
Penaos emañ da goulmed ? (= Penaos emañ ar bed ?)
Comment vont tes pigeons ? (= Comment ça va ?)

A'm braw, whit like yersel? [am brɔ: fit lɑɪk jirsel]
Tha mi gu breagha, ciamar a tha thu fhèin?
Mat-kaer on, penaos emañ ganez-te ?
Très bien, et toi ?

Div ye spik the Scots leid? [di ji spik 'œ skotʃ li:t]
A bheil Albais agad?
Ha kaozeal a rez skoseg ?
Parlez vous scote ?

Ay, A div. [ɑɪ a dif]
Tha, tha Albais agam.
Hag e ran, ya.
Oui, en effet.

Nae, ye maun ging ootwi Aiberdeen gin ye wint tae hear Doric. [ne ji mɑ:n giñg utwi eɪbœrdin gin ji wint ti hi:r do:rik]
Chan eil, feumaidh sibh a dhol taobh a-muigh Obair Dheathain ma 's miann leibh Albais a chluinntinn.*
Ne ran ket, ret eo deoc'h mont diouzh Aberdin m'ho peus c'hoant klevout doreg.*
Non, il faut quitter Aberdeen si vous voulez entendre du doric.*

Whaar are ye frae? [fa:r ar ji fre]
Cò às a tha thu?
Eus a belec'h emaout ?
D'où viens-tu ?

A'm frae Edinburra, but am bidin in Aiberdeen nu. [am fre ɛdinbʌrə bit am bɑɪdin in eɪbœrdin ny]
Tha mi à Dùn Èideann, ach tha mi a' fuireach ann an Obar Dheathain an-dràsta.
Emaon eus a Zinedin, met emaon o chom en Aberdin bremañ.
Je suis d’Édimbourg, mais j'habite à Aberdeen maintenant.

A dinna ken, laddie/lassie. [a dinə ken ladi/lasi]
Chan eil fhios agam, a ghille/a nigheann.
N'ouzon ket, va faotr/va faotrez.
Je ne sais pas, mon gars/ma fille.

A dinna forsta whan ye're spikkin, ye hiv ae wee accent. [a dinə fɔrsta fan jir spi:kin ji hif e wi aksɛnt]
Cha tuig mi dair a bhios sibh a' bruidhinn, bidh blasag agaibh.
Ne gomprenan ket pa gaozeit, ur pouez-mouezig ho peus.
Je ne comprends pas lorsque vous parlez, vous avez un léger accent.

Dinna fash yersel! [dinə faʃ jirsel]
Na gabh dragh!
Na rez ket bil !
Ne t'en fais pas !

Cheerio! [tʃi:rio]
Tiriodh!
Kenavo !
Au revoir !

Guid nicht! [gyit niʃt/next]
Oidhche mhath!
Noz vat !
Bonne nuit !



Ceanglaichean - Liammoù - Liens :
- Òraid ann an Albais/Prezeg e skoseg/une présentation en Scots: https://www.youtube.com/watch?v=vRnQ8lYcvFU&list=WL&index=60
- Address tae ae haggis (Robert Burns) https://www.youtube.com/watch?v=dGTsDN32td0
- Film ann an Doric/Ar film nemetañ e doreg/Le seul long-métrage doric: https://www.youtube.com/watch?v=v8NbHYtlaS8&list=WL&index=59

* *Tha sin neònach, ach bidh luchd na h-Albais a' smaointeachadh nach bi iad a' bruidhinn Albais, ach gum bi Albais àit-eigin eile (agus bidh iad ga ràdh ann an Albais, gu dearbh!).
*Iskis eo, met soñjal a ra d'ar skosegerien ne gaozeont ket skoseg. Mod-se e vez lavaret (e skoseg penn-da-benn, evel-just) d'an dud mont d'ul lec'h bennak all a-benn klevout ar yezh. Un tammig evel e gallaoueg, neketa ?
*C'est un passe-temps scote que de croire que le scote est parlé ailleurs. On vous dira donc parfois dans un scote impeccable que non, ici on ne parle pas scote, mais dans le village d'à-côté oui.

The Guid Scots Leid

     Bidh sinn a' tòiseachadh leis an Albais, mar-tha. Òch, “Albais”? No “Beurla na h-Alba”? 'S e “Beurla na h-Alba” an dòigh tradaiseanta airson ainmeachadh a' chànain air a bheil Scots leid. Tha sin ceart, ach dair a theirear “Beurla na h-Alba”, b' urrainnear a bhith a' bruidhinn mu dheidhinn Standard Scots English cuideachd. Ach cha bhi mi a' sgrìobhadh ma dheidhinn, bidh mi a' sgrìobhadh mu dheidhinn Scots leid, agus mar sin cleachdaidh mi “Albais”.
     'S e cànan ghearmanach a th' ann an Albais, agus ise cosail ri Beurla. B' e seann-bheurla a bhruidhneadh ann an taobh deas na h-Alba a bha na sinnsear na h-Albais. Eadar an 5mh linn agus an 14mh linn, sgaoil a' Ghàidhlig air feadh na h-Alba agus cha robh ach dòrlach dhaoine a' bruidhinn a' chànain gearmanaich ann an taobh deas na tìre. Ach as dèidh an 14mh linn, b' e an Albais a sgaoil agus ceum-air-cheum bha i air feadh an àite a tha “a' Ghalldachd” an-diugh. Eadar an 15mh linn is an 17mh linn, b' e an Albais a bha na chànan oifigeil ann an Alba de facto, ach le Achd an Aonaidh (1707), bha na h-uaisle ag iarraidh Beurla “ceart” a bhruidhinn, agus leig iad an Albais dhiubh. Ach cha do leig muinntir na Galldachd an cànan, a dh'aindeoin nan sgoiltean a thuirt dhaibh nach robh i ceart.
     Air sgàth 's nach eil an Albais a' tighinn bhon Bheurla, chan e dual-chainnt den Bheurla a th' ann. Sin no b' urrainnear a ràdh gum bi Beurla na dhual-chainnt den Albais – bhiodh sin èibhinn, nach biodh?
     B' e cunntas-sluaigh 2011 a' cheud chunntas-sluaigh anns a robh ceistean mu dheidhinn na h-Albais. Thuirt 1,5 millean daoine gun robh Albais aca – air 5,3 millean Albannaich. Ach chan eil mòran dhaoine òga ga chleachdadh nò ga ionnsachadh, agus cha bhi tòrr Albais anns na sgoiltean. Agus cha bhi sgoiltean ann tro mheadhan na h-Albais fhathast.
     Tha tòrr dual-chainntean den Albais timcheall. 'S e Doric, dual-chainnt Obar Dheathain is a sgìre, an dual-chainnt as cliùitiche agus as motha. Ach bidh dual-chainntean eile ann an gach sgìre air feadh na Galldachd, agus sgìrean-eigin sa Ghàidhealtachd. Mar a' Ghàidhlig, bidh eachdraidh na h-Alba ceangailte ris an Albais, agus tha cultar na cànain-sin glè bheartach is ainmeil. Tha aithne aig a h-uile dhuine air feadh an t-saoghail air Auld Lang Syne, agus tha gach Albannach eòlach air òrain mar The Battle o Killicrankie, Cam ye oer frae France no The Houghs o Cromdale. Bidh dualchas na h-Albais gu math beò is sunndach fhathast, agus le dìcheall, cùram is gaol, bidh e beothail fhathast ann an ceann ceud bliadhna.
     Tha aithne agaibh uile air ainmean ùghdaran albais cliùiteach: Robert Burns (1759-1796), Robert Fergusson (1750-1774), Hugh MacDiarmid (1892-1978), Christine De Luca, msaa. Agus sgrìobh Robert-Louis Stevenson (1850-1894) is Sir Walter Scott (1771-1832) ann an Albais cuideachd. Tha litreachas na h-Albais beartach, briathrach, sgiamhach. An seo, bidh mi a' cur rudan san Albais cuideachd (mar seann-fhaclan is msaa) agus dìreach as dèidh an airtigil seo, cuiridh mi abairtean is faclan albais. Ony questions? (Aon ceist?)


Ceanglaichean is bunan:
-Làrach-lìn airson Albais ionnsachadh : http://scots-online.org/. Tha faclair Albais-Beurla is Beurla-Albais ann. (Làrach-lìn ann an Albais is Beurla.)
-Làrach-lìn Ionaid na h-Albais, The Centre for the Scots Leid : http://www.scotslanguage.com/. Tha tòrr ann mu dheidhinn na cànan, teacsaichean is gach seòrsa ceanglaichean. (Làrach-lìn ann an Albais is Beurla.)
-Tobar an Dualchais / Kist o Riches : http://www.tobarandualchais.co.uk/. Dhà-rìribh, chan aithne dhut air an làrach-lìn seo? Òch, a ghràidh! Nach eil nàire ort! 'S e làrach-lìn School of Scottish Studies (Oilthigh Dhùn Èideann) a th' ann, agus tha tòrr clàraidhean sa Ghàidhlig is san Albais ann. (Làrach-lìn ann an Albais, Gàidhlig is Beurla.)
-Douglas Kynoch, James Hamilton. 1994. Teach Yourself Doric (Scottish Cultural Press). Seo leabhar goirid is èibhinn airson a bhith a' tòiseachadh air an doric, dual-chainnt Obair Dheathain. (Leabhar anns a' Bheurla.)
-L. Colin Wilson. 2012. Luath Scots Language Learner : An Introduction to Contemporary Spoken Scots (Luath Press Ltd). Seo dòigh-ionnsachaidh tur a-mhàin airson Albais ionnsachadh, agus 's e leabhar math a th' ann. (Leabhar anns a' Bheurla.)

Robert Burns (1759-1796)


     Hopala ! Ar skoseg, ar skoseg, petra an diaoul eo ar skoseg ? Lennet em eus a-wechoù ar ger «skoseg» implijet e brezhoneg da dalvezout kement ha «gouezeleg Bro-Skos». N'eo ket reizh avat. Ur yezh c'hermanek eo ar skoseg (the Scots leid), kaozeet en Izeldirioù (the Lallands). Dont a ra eus an anglosaozneg, an henyezh a veze kaozeet a-hed reter Breizh-Veur etre ar Vvet hag an XIvet kantved, hag ez-resis ar yezh a veze kaozeet e gevred Bro-Skos gant ar meuriadoù angleat. Ne oa ket komzet kalz er vro a-raok ar XIVvet kantved, ar gouezeleg e oa ar yezh a oa implijet a-hed Bro-Skos d'an ampoent. Er XIVvet kantved, avat, ez eas levezon brientin tu-dehoù ar vro war greñvaat hag o yezh ganto, hag e penn-kentañ ar XVIIvet kantved e kaozeed skoseg e tu-dehoù, gevred ha reter ar vro, hag en Inizi-Orc'h ha Shetland zokennoc'h, lec'h ma kaozeed Norneg (ur seurt islandeg) dre anien. Setu ar skoseg aet da yezh ofisiel Bro-Skos de facto. Hogen, gant unvaniezh kurunennoù Skos ha Saoz er XVIIvet kantved, hag unvaniezh ar rouantelezhioù e 1707 ez eas ar skoseg da vezañ dilezet gant ar brientin skos en Izeldirioù, hag komzet saozneg ganto. Tud ar bobl, pan errujont d'ar skol, a glevas traoù evel «n'eo ket ur yezh a gomzit, nemet ur seurt saozneg fall», ha setu penaos e cheñchas penn d'ar vazh evit ar skoseg. N'eo nemet e diwezh an XXvet kantved e oa roet ur statud d'ar skoseg, hag e niveradeg 2011 e c'houlennjod evit ar wech gentañ a-zivout ar skoseg. An disoc'h? 1,5 million a lavaras e kaozee skoseg, ha moarvat e oa lod n'hen lavaras ket o soñjal ne gaozeen nemet «saozneg fall». Ne vez ket kelennet er skolioù c'hoazh, ne vez graet nemet un tammig lennegezh skosek er c'hentelioù saozneg. Daoust da se e ya an traoù war-raok evit ar yezh tamm-ha-tamm, ha spi zo ne vo ket dilezet gant ar re yaouank, a soñj dezho eo «kouloc'h» saozneg amerikan ar skinwel. Bev eo c'hoazh sonerezh ar yezh, ha barzhed ha skrivagnerien zo c'hoazh az implij yezh c'hermanek ar vro.
     N'eo ket ar skoseg ur rannyezh eus ar saozneg, zoken ma vez komprenet peurvuiañ rannyezhoù ar skoseg gant saoznegerien. Ne zeu ket ar skoseg eus ar saozneg, nag ar saozneg eus ar skoseg, deuet e oant war-wel a-gevred e-pad ar Grennamzer. Tost-tost int, evel ar slovakeg hag ar tchekeg, pe ar suedeg hag an norvegeg, met n'int ket an hevelep yezh. Mod-se 'mañ.
     Meur a rannyezhoù a zo e-barzh ar skoseg e-unan. An hini vrasañ ha vrudetañ a zo an doreg (Doric), komzet en Aberdin hag e biz ar vro. Met skoseg e vez komzet ha komprenet a-hed hag a-dreuz an Izeldirioù, ha e reter an Uheldirioù. Pinvidik-mor eo lennegezh ar skoseg. Robert Burns (1759-1796) eo barzh brudetañ ar yezh, gant barzhonegoù evel Auld Lang Syne (Ce n'est qu'un au-revoir, kanaouenn vrudetañ ar bed), Ae fond kiss, My luve is like ae red red rose, h.a. N'eo ket ken brudet Robert Fergusson (1750-1774) abalamour dezhañ mervel yaouank, met ur skrivagner a-feson e oa. En XXvet kantved e kaver Hugh MacDiarmid (1892-1978), a skrive e doreg hag a zo bet youc'het er bed a-bezh – da'm soñj eo bet troet barzhonegoù 'zo d'ar c'halleg gant Paol Keineg, hor barzh-ni. Hiziv an deiz e vez skrivet c'hoazh gant tud evel Christine De Luca, barzhez ofisiel Kêredin, eus ag an Inizi-Shetland. Tud evel Robert-Louis Stevenson (1850-1894) ha Sir Walter Scott (1771-1832 a skrivas e skoseg ivez.
    Sed amañ, n'eo nemet un digoradur berr-berr, met spi am eus e komprenot gwelloc'h petra a dalvez «skoseg». Da heul e lakain ur pennadig gant lavarennoù ha gerioù pemdeziek e skoseg. Ony questions? (Goulennoù 'zo?)

Liammoù ha mammennoù :
-Ul lec'hienn-rouedad da zeskiñ ar skoseg : http://scots-online.org/. Emañ ur geriadur Skoseg-Saozneg ha Saozneg-Skoseg aze ivez. (Lec'hienn e skoseg ha saozneg.)
-Lec'hienn Ofis ar Yezh Skosek, The Centre for the Scots Leid : http://www.scotslanguage.com/. Boued a-leizh 'zo e-barzh, testennoù, liammoù hag all. (E skoseg ha saozneg.)
-Tobar an Dualchais / Kist o Riches : http://www.tobarandualchais.co.uk/. Aze e kaviot dielloù hag enrolladennoù e skoseg ha gouezeleg, dreist-holl tennet diouzh dielloù ar School of Scottish Studies e Skol-Veur Gêredin. (Lec'hienn e skoseg, gouezeleg ha saozneg.)
-Douglas Kynoch, James Hamilton. 1994. Teach Yourself Doric (Scottish Cultural Press). Setu un hentenn verr ha fentus da gregiñ e-barzh an doreg, rannyezh Aberdin. (Levr e saozneg.)
-L. Colin Wilson. 2012. Luath Scots Language Learner : An Introduction to Contemporary Spoken Scots (Luath Press Ltd). An hentenn glot nemetañ da zeskiñ ar skoseg, a soñj din. Ul levr a-feson. (Levr e saozneg.)

Robert Fergusson (1750-1774)
Dùn Èideann/Dinedin/Édimbourg/Edinburra

     Eh non, je ne commencerai pas par la langue mystique et celtique des Highlands, mais par la deuxième langue d’Écosse, celle dont la richesse passe souvent inaperçue, lorsqu'elle n'est pas remise en question. Alors commençons simplement car certains se demandent sûrement : que Diable est le scote ? Commençons donc par une histoire accélérée.
     Aux Ve et VIe siècles de l'ère chrétienne, la Grande-Bretagne (alors simplement appelée Bretagne) était peuplée par des Bretons. Pleins de Bretons, partout. Qui parlaient Vieux Breton. Sauf que voilà, pour pleins de raisons compliquées liées à la chute de l'Empire Romain (admirez l'ellipse narrative), certains de ces Bretons eurent la bonne idée d'inviter des tribus germaniques à venir s'installer. Ainsi, des groupes d'Angles, de Saxons et de Jutes (les gars que l'histoire a oublié) posèrent leurs valises sur la côte est de l'actuelle Angleterre et commencèrent sans tarder à étendre leur influence, jusqu'à repousser les Bretons vers l'ouest. Leur langue, l'anglo-saxon ou vieil anglais, est l'ancêtre de l'anglais moderne. En Écosse, les Celtes ne reculèrent pas si facilement et les tribus Angles (principalement) durent se contenter d'un petit bout du sud-est du pays, le nord-est appartenant au Pictes (probablement de langue brittonique, c-à-d apparentée au Breton, Gallois et Cornique), le sud-ouest aux Bretons de Strathclyde (représente!), et tout l'ouest aux Gaëls (nous reviendrons sur eux, évidemment). Dès le début du Moyen Âge (V-VIe siècles, donc), la langue gaélique s'impose peu-à-peu jusqu'à remplacer le Picte à l'est, et les poches de Breton au sud. La langue germanique, elle, recule également bien que ne disparaissant jamais vraiment. C'est au XIVe siècle, avec l'essor de familles nobles du sud-est de l’Écosse, que le scote s'étend doucement vers l'ouest et le nord. C'est d'ailleurs à cette période qu'il prend le nom de lingua scottorum (« la langue des écossais »), ou Scots, nom auparavant réservé au gaélique. Auparavant, le scote était appelé inglis (« anglais »), suivant le nom des vieilles tribus angles qui peuplaient la région. Conscients que leur langue divergeait de ce qui se parlait au sud de la frontière, les Écossais firent du scote la langue d'administration du royaume à partir du XIVe siècle, ce qu'elle restera jusqu'à l'union des deux couronnes d'Angleterre et d’Écosse sous le règne de la dynastie écossaise Stuart au XVIIe siècle. L'Acte d'Union de 1707, qui rattache l’Écosse à l'Angleterre pour former le Royaume-Uni de Grande-Bretagne, porte un coup fatal au scote, qui est relégué au rang de langue populaire face à l'anglais, plus prestigieux. Les élites d’Édimbourg l'abandonnent peu-à-peu, qualifiant la langue de doric, un mot grec désignant les parlers non-athéniens – Édimbourg étant surnommée « l'Athène du Nord ». À mesure que se répand l'éducation publique et que l'Empire britannique s'étend sous l'égide de la culture anglaise des élites, les enfants élevés en scote s'entendent dire que leur langue n'est qu'une dégénérescence de l'anglais qu'il faut corriger.
     Aujourd'hui, le scote a regagné un peu de prestige. Le premier recensement ayant posé une question sur le scote fut celui de 2011, qui enregistre un total de 1,5 million de locuteurs (sur 5,3 million d’Écossais). Le scote a une très grande variété dialectale, allant de dialectes comme ceux de la frontière scoto-anglaise, très proches de l'anglais, à ceux de l'Aberdeenshire, presque inintelligibles pour un locuteur de la langue de Shakespeare. Les parlers d'Orkney et Shetland, quant à eux, connaissent une forte influence du Norn, une langue scandinave proche de l'islandais dont nous reparlerons. Le terme doric ne s'applique plus qu'au dialecte d'Aberdeen et de la région environnante, dialecte qui est encore à l'heure actuelle le plus ancré et le plus parlé.
     Alors « dialecte », « langue », késako ? On entend souvent dire que le scote est un dialecte de l'anglais, à savoir un parler dérivé de la langue anglaise. Or, comme l'histoire nous l'apprend, ce n'est pas le cas. Le scote partage le même ancêtre que l'anglais, à savoir l'anglo-saxon populaire mélangé de latin, ce qui explique la proximité des deux langues. Mais l'intercompréhension partielle ne signifie pas que nous avons à faire à la même langue : les Norvégiens, Danois et Suédois se comprennent très bien, et pourtant ils parlent différentes langues. Il en va de même pour les Slovaques et les Tchèques. En fait, l'anglais standard et le scote se situent à deux extrêmes de ce que l'on appelle un continuum linguistique, à savoir une variété de parlers et de langues ayant une ascendance similaire, et variant légèrement de région en région à mesure qu'on avance dans ce continuum. Ainsi, la limite entre l'anglais est le scote n'est pas claire, même si la frontière anglo-écossaise est souvent considérée comme étant un choix logique et simple. On est pourtant en droit de se demander si le northumbrien, le parler du nord de l'Angleterre, ne serait pas plutôt un dialecte du scote qu'un dialecte de l'anglais. Ça va le mal de tête ?
     Ce qu'il faut retenir de tout cela est que oui, le scote est une langue. Car si l'intercompréhension justifie l'usage du mot « dialecte » alors, du point de vue écossais, l'anglais est un dialecte du scote !

     Le scote n'est pas seulement une langue orale, c'est aussi une langue avec une riche tradition littéraire. Le poète scote le plus célèbre est certainement Robert Burns (1759-1796), auteur de titres comme Address tae ae Haggis, My luve is like ae red red rose, Ae fond kiss, et ce qui est considéré comme la chanson la plus célèbre du monde entier, Auld Lang Syne (Ce n'est qu'un au-revoir). Un contemporain de Burns, moins célèbre car mort très jeune, est Robert Fergusson (1750-1774), aussi grand poète. Le XXe siècle donna au parler doric un poète acclamé mondialement, Hugh MacDiarmid (1892-1978). La langue continue à produire beaucoup de littérature, avec des auteurs récents comme Christine De Luca, poétesse des îles Shetland. Robert-Louis Stevenson (1850-1894) écrivit également en scote, et Sir Walter Scott (1771-1832), lui-même locuteur, ne se privait pas d'utiliser la langue dans ses propres romans. Nous reviendrons probablement plus tard sur la musique, les ballades et chants scotes étant d'une vitalité insoupçonnée.
     L'enseignement du scote à l'école n'est pas encore généralisé malgré quelques efforts de la part du gouvernement écossais. Le fait est que beaucoup d'enfants ont encore le scote comme langue natale, et ne reçoivent pas l'éducation dans cette langue, rendant parfois leurs premières années d'école difficiles, lorsqu'ils s'entendent dire que la langue qu'ils utilisent n'est pas valide.
     Cette brève introduction, je l'espère, vous donne une petite idée de ce qu'est le scote en tant qu'objet historique. Par la suite, j'aurai plaisir à présenter des proverbes et textes en scote. Mais avant tout, je publierai tout de suite après cet article une petite « introduction au scote » avec quelques phrases, idiomes et mots utiles. Ony questions? (Des question?)

Liens et sources :
-Ce site, pour apprendre le scote : http://scots-online.org/. Vous y trouverez aussi un bon dictionnaire en ligne Scote-Anglais, Anglais-Scote et de la lecture. (Site en scote et en anglais.)
-Le site internet du Centre pour la Langue Scote, The Centre for the Scots Leid : http://www.scotslanguage.com/. Vous y trouverez toutes sortes d'informations, de liens et de texte. (Site en scote et en anglais.)
-Tobar an Dualchais / Kist o Riches : http://www.tobarandualchais.co.uk/. Ce site est une gigantesque archive d'enregistrements en scote et en gaélique, principalement basé sur la collection de la School of Scottish Studies à l'Université d’Édimbourg. (Site en scote, gaélique et anglais.)
-Douglas Kynoch, James Hamilton. 1994. Teach Yourself Doric (Scottish Cultural Press). Une méthode brève et amusante pour faire ses premiers pas en doric, le parler de l'Aberdeenshire. (Livre en anglais.)
-L. Colin Wilson. 2012. Luath Scots Language Learner : An Introduction to Contemporary Spoken Scots (Luath Press Ltd). La seule méthode complète et classique, à ma connaissance, pour apprendre le scote. Un excellent ouvrage. (Livre en anglais.)

Hugh MacDiarmid (1892-1978)

     Fit wye did A nae stairt wi Gaelic? Aabody ay stairts wi Gaelic, aa the time. Sae A'm gaan tae stairt wi Scots, acause A dinna like tae div fit ither folks div. A'm nae gaan tae tell ye sae muckle aboot Scots as A telt the ithers, acause A jealouse ye ken ae wee bit aboot yer een leid aaready. Bit A'll gie ma braith aboot is Scots ae leid or ae dialect.
     As ye micht ken, Scots his the same forebeir as English, aat is Anglo-Saxon, or Auld English as it's aft kent. The-day, the closest leid til Auld English is Frisian, filk is spikken doon in the Eastern Netherlands an Western Germany. Thare wis anither leid desendin frae Auld English spikken in Ireland, Fingalian, filk wis spikken North o Dublin til the end o the 19th century. Nouadays it's ae deid leid, an we dinna hiv muckle on it.
     It's nae fu siccar fit happened til the leid atween the end o Auld English an fit wis tae becam modern English an Scots, acause fan the Norman invadit in 1066, French wis the leid uised for writin. Bit we ken aat Scots an English appeared the-gither, an atween the 14th an the 17th century, Scots wis the official leid o Scotland, an seen by its spikkers as ae haley different leid. It's the 18th an 19th century, stairtin wi Adam Smith an fallaein British education in Scotland, aat folks stairtit seein Scots as ae "dialect" o English. The-day, thare is nae greeance: some folks say it's ae leid, ither say it's ae dialect. The latter isnae insult, o course, acause English is ae bonnie leid. Norwegians an Swedes can forsta ilk ither, an yet thay spik different leids. Slovaks an Czechs can forsta ilk ither, an yet thay spik different leids. An Hell, folks frae London an folks frae Missouri are jealoused tae spik the same leid, bit thay dinna forsta ilk ither at aa! Sae intercomprehension is nae wye tae decide. History chuised, an it made Scots ae leid.
     Scots an English appeared the-gither, sae fit gin we say English is ae dialect o Scots? Aifter aa, frae ae Scottish perspective, aat's fit wye it luiks. Folk say: "If I can understand you when you speak Scots, then surely it must be a dialect of English" bit we can say: "Gin A forsta ye fan ye spik English, syne siccarly it's ae walloch o Scots." Naebody wad be wrang, naebody wad be richt. English is aft seen as ane leid acause o its international status, bit it's ae leid alike ony ither an his ae complex history. An pairt o 'es history is bein juist ane o aa the dialects o anglo-saxon spikken ootthrou Britain, the ither muckle ane been Scots.

Onygate, the lave ye ken. Sae, here's ae wee baur. Fit? Ye're fauchelt wi folks ay makkin baurs in Scots? It's a sirious leid, for God's sake! Well, gin ye dinna like baurs, it's yer problem, nae mine. A'll tell ma baur onygate.
1) Ten coos in ae field. Filk een is the closest til Irak?
Coo eight.

Anither ane?
2) Ten coos in ae field. Filk een is on vacation?
The ane wi the wee cauf.


Och, A gied the ithers ae few links an sic aboot Scots, sae A'll gie them til ye an aa.
-Ye ken es ane, tae lear Scots: http://scots-online.org/. Thare is ae guid Scots-English an English-Scots dictionary in it. (Wabsteid in Scots an English.)
-The wabsteid o The Centre for the Scots Leid : http://www.scotslanguage.com/. Ye'll fyne ae lot aboot the leid, texts tae read, an sic. (Wabsteid in Scots an English.)
-Tobar an Dualchais / Kist o Riches : http://www.tobarandualchais.co.uk/. Aat wabsteid is ae muckle collection o recordings frae the archives o the School o Scotch Studies at the University o Edinburra. (Wabsteid in Scots, Gaelic an English.)
-Douglas Kynoch, James Hamilton. 1994. Teach Yourself Doric (Scottish Cultural Press). Ae short an fun wye tae stairt wi Doric, the dialect o Aiberdeenshire. (Buik in English.)
-L. Colin Wilson. 2012. Luath Scots Language Learner : An Introduction to Contemporary Spoken Scots (Luath Press Ltd). The anely traditional method A ken tae lear Scots. (Buik in English.)